دانست كه جبرئيل روح طبيعت عالم عناصر است و آن‌چه را كه از آنها ظاهر شده- مانند آسمانهاى هفتگانه و مولدات (سه‌گانه)- دانست، خواهد دانست كه عيسى ٧ از جهتى صورت روحانيت جبرئيل و مظهر مقام برزخى او است- همچنان كه مريم عليها سلام صورت طبيعت كبر است-

٨٥٠/ ٤ پس اين‌كه ما گفتيم: به اعتبارى در تحت مرتبه لوح محفوظ است، يعنى آن‌چه كه تحت مرتبه عرش و كرسى و يا دو فلك آخرى با آن دو است، چون بيان آن دو مانند بيان اين دو مى‌باشد.

٨٥١/ ٤ سپس گوييم: همچنان كه آن‌چه در تحت عناصر مى‌باشد؛ در عالم شهادت و اجسام- از حيث صورتشان كه به واسطه تركيب حاصل آمده است- مشتمل بر چهار مرتبه است. مرتبه معدن و مرتبه نبات و مرتبه حيوان و مرتبه انسان، همچنين امر وجود از حيث معنى- يعنى فوق عناصر- از حيث حقايق چهارگانه معلوم آنها كه پيش از اين بيان شد مشتمل بر چهار مرتبه- مطابق آن حقايق- مى‌باشد: مرتبه لوح محفوظ و قلم اعلا و نفس رحمانى- يعنى «عماء»- و غيب ذات كه موصوف به مرتبه احديت جمع و وجود؛ و مقام جمع احدى مى‌باشد كه الوهيت استناد به آن پيدا مى‌كند و براى الوهيت؛ ذاتى دانسته مى‌شود، و به نام آن نفس- در آن‌چه كه رحمانى ناميده مى‌شود- انتساب مى‌يابد، براى اين‌كه معنى رحمان داراى رحمت عام- كه همان وجود عام است- مى‌باشد، و شكى نيست كه حقيقت الحقايق- كه بر تمام اينها پيشى دارد و به مقام جمع احدى تعبير شده- متردّد است، يعنى به واسطه حركت غيبى علمى ارادى سارى است و پيش از اين بر سرايت آن در مراتب چهارگانه اسمائى ذاتيش آگاهى داده شد.

٨٥٢/ ٤ اما سرايت آن: گفته شد كه حقيقت جامع- مانند وجود مطلق و مرتبه امكان- هر كدام آنها در هر موجود ممكنى سارى‌اند.

٨٥٣/ ٤ اما مراتب چهارگانه اسمائى ذاتى: مقصود از آنها[١]- خدا دانا است- مراتب‌

[١] - يعنى محتمل است كه مراد از آنها مراتب نكاحهاى آنها باشد، و محتمل است كه مراد از آنها مقام جمع احدى متضمن اسماء ذاتى چهارگانه باشد، و اين نزديك‌تر و سزاوارتر است- چنان‌كه از سخن شارح پس از اين مشخص مى‌شود-.