بيمار شدم و عيادتم نكردى، و فرمود ٦: ان الله قال على لسان عبده: سمع الله لمن حمده، يعنى: خداوند از زبان بنده‌اش گفت: خدا آن كس را كه ثنايش كرد شنيد، و جمع بين دو اعتبار در اين سخن الهى است كه فرموده: وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى‌، يعنى: تو نينداختى وقتى تير را انداختى بلكه خدا بود كه انداخت (١٧- انفال)

٨٤٤/ ٤ هفتم اين‌كه نور خورشيد جامع بين دو امر مختلف است؛ مانند سرد كردن چيزى به واسطه مظهريت شب مهتاب سرد؛ و گرم كردن چيزى را به ذات خودش (ذات آن چيز) و يا به واسطه آن‌چه كه بر گرميش مى‌افزايد، مانند روشن كردن موضعى را به واسطه مقابل شدن با صورتش و انعكاس نورش را بر آن (موضع- يعنى آينه‌اى در مقابل خورشيد قرار گيرد و موضعى ديگر را روشن كند) و نيز تاريك كردن موضع ديگر به واسطه انطباع و نقش گذاريش در ماه- با اين‌كه صورتش از آن (ماه) پنهان است- و اين مانند هدايت محمد ٦- به لطف حق تعالى- و گمراهى ابو جهل- به خذلان و واگذارى او- هر يك از اين دو به واسطه استعداد خاص مظهرى است- يعنى از كمال استعداد اين و نارسائى استعداد آن- چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ‌، يعنى: هرچه نيك كسب كرده مال او است و هر چه بد كسب كرده وبال او است (٢٨٦- بقره) براى اين‌كه كسب براى قابل است؛ همچنان كه خلق مال فاعل است، و پيغمبر ٦ فرمود:

مردمان به واسطه اعمالشان جزا مى‌يابند، و فرمود: نيكى همه به دست تو است (اى خدا) و بدى از جانب تو نيست، بزرگان گفته‌اند: هر نعمتى از جانب او فضل و كرم است و هر رنج و سختى از جانب او عدل است. اما بيان الهى كه: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‌، يعنى: بگو همه از جانب خدا است (٧٨- نساء) يعنى از جهت خلق نه كسب، و يا آن‌كه از پديده فيض اقدس پاك است كه به زبان حالش مى‌گويد: پذيرفت هركه را پذيرفت- بدون علت و انگيزه‌اى- و وازد هركه را وازد- بدون علت و انگيزه‌اى-

٨٤٥/ ٤ پس از اين اسرار دانسته شد كه ماه مظهر خورشيد است و مفصل مجمل احكام و خواص درنورديده شده و مندرج در ذات خورشيد است كه ظهور و تعدد آنها (احكام و خواص) موقوف بر قوابلى است كه داراى استعدادهاى گوناگونى مى‌باشند؛ مانند وجود الهى‌