خويش قرار دادم، لذا سر به فرمان او نهادند و در مقابلش فروتنى و خضوع كردند خضوع كردن جزء نسبت به كل و فرع نسبت به اصل، جز ابليس كه به حكم انحراف و دوريش از حق تعالى نفهميد چه گفته شد.

٧٧٨/ ٤ براى اين‌كه نشأه او نشأه آتشى است و اقتضاى نهايت نخوت و برترى جوئى را دارد، و بين نشأه او و نشأه آدم كه در نهايت فرود و فروتنى است فاصله آشكارى است، از اين روى حكمت و نور هدايت در او مؤثر نيفتاد و سر به فرمان آدم ننهاد و از دايره فرمانش بيرون رفت و از كمال و ارجمندى به خذلان و خوارى افتاد، چون به همان سر به فرمان ننهادن بسنده نكرد؛ بلكه به صورت ستيز و سرسختى؛ با دلايلى پندارى و پوچ كه در خور نشأه‌اش بود به اقامه دليل و حجت پرداخت و گفت: نشأه من كه جامع بين روح و جسد است، پيش‌تر و برتر و لطيف‌تر است؛ و هيچ حكمتى در فروتنى برتر بر دون‌تر نمى‌باشد، لذا با اين دليل آوردن و سرسختيش در مقابل فرمان لازم الاجرا دور افتاد وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ‌، يعنى: و از كافران شد (٣٤- بقره) يعنى از كسانى كه حقيقت را پوشانيده؛ بلكه حال را بر فرشتگان- پيش از آن‌كه فرمان به سجود آدم يابند- مبه هم ساخته بود، تا آن‌كه با او موافقت كرده و به دورى از آدم راضى شدند، چون القا كننده شبهه در ميان فرشتگان و تحريك كننده‌شان بر آن سخنان (كه با خدا گفتند) ابليس بود، به دليل داشتن آن نشأه‌اى (يعنى نشأه ستيز و سركشى) كه فرشتگان فاقد آن بودند، براى اين‌كه هيچ كس چيزى را ظاهر نمى‌سازد مگر به سبب آن‌چه كه در او بالقوه و يا بالفعل است، در حالى كه در نشأه فرشتگان چيزى كه اقتضاى فساد و تباهى و خونريزى را كند نبود تا آن‌كه اثر آن از اينان ظاهر شود و خلاف آن بر آن غالب شود و ناقبول باشد.

خداوند ما را از جهل دور كننده (از حقيقت) و پندار پراكنده در پناهمان گيرد و به علم و تقوا بهره‌مندمان سازد، او است كه مى‌شنود و اجابت مى‌كند. تمام اينها فراگرفته از سخنان فرغانى بود.

٧٧٩/ ٤ حال گوييم: امر وجودى تكوينى الهى- كه فرموده: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ‌، يعنى: كار را از آسمان تا زمين اداره مى‌كند؛ آن‌گاه در روزى كه مقدار آن هزار سال از آنها كه مى‌شماريد به سوى او بالا