١٥٥/ ٤ سپس گوييم: امر جامع در سبب ظهور- يعنى وجود عينى- عبارت است از جمعيّت و گرد آوردن، و تقسيم آن يا گرد آوردن معنوى است؛ مانند اجتماع حقايق مفرد و معانى مجرد و رهاى از ماده و شبيه ماده؛ به واسطه ظهور صور روحانى، چنان‌كه در تفسير گويد: و آن (يعنى تركيب معنوى) عبارت است از اجتماع حاصل براى اسماء- حال توجه براى ايجاد كون- و آن (يعنى آن اجتماع) مبداء تأليف و گرد آوردن ربانى است مر حروف علمى را، يعنى طلبى است براى آشكار كردن كلمات اسمائى و حقايق كونى؛ و ماده و اصل آن نفس رحمانى است كه عبارت است از خزانه و گنجينه جامع و ام الكتاب. و يا گرد آوردن صورى است و آن خود دو نوع است: يا شبيه به مادّى است و يا مادّى است:

١٥٦/ ٤ شبيه به مادّى هم باز دو قسم است: نخست اجتماع ارواح نورى از جهت قواى مؤثرشان كه سارى در آنها است مى‌باشد كه از خواص اسماء و توجهات آنها- براى ظهور عالم مثال- است. و دوم اجتماع صور مثالى است كه از جمله آنها مظاهر ارواح؛ يعنى صور آنها است كه بدانها (يعنى به صور مثالى) مشاهده مى‌شوند، مانند صورت دحيه كلبى و صور ديگر. و توجهات ارواح از جهت اين مظاهر- يعنى از حيث تقيّد آنها به مظاهر مثالى- به حسب صفات و مراتب آنها است، و خواص اسمائى كه براى آنها حاصل است براى توليد صور علوى جسمى- مانند افلاك و ستارگان و ديگر اجسام بسيط- مى‌باشد.

١٥٧/ ٤ و اين دو قسم در اقسام نكاح يك قسم به شمار مى‌آيند- چنان كه بزودى از تفسير فاتحه مشخص خواهد شد- براى اين كه مؤثر در توليد آن دو (قسم) اجتماع ارواح است؛ يا به صور نورى و يا مثالى خود.

١٥٨/ ٤ اما گرد آوردن مادى عبارت است از آن‌چه كه بعد از آن (دو نكاح) مى‌باشد، يعنى اجتماع و گرد آمدن اجسام بسيط براى توليد صور مولّدات سه‌گانه معدن و نبات و حيوان.

١٥٩/ ٤ در تفسير گويد: مبادى عبارت از اجتماع اسماء است و پس از آن ارواح نورى و سپس مثالى و بعدا صور و اجرام بسيط؛ براى نتيجه‌گيرى صور طبيعى مركب (از مولدات سه‌گانه). سپس اجتماع صور مركب طبيعى است براى پديد آمدن صورت انسان، بنابراين‌