٨١٦/ ٣ پس بر تو باد به ضبط و نگهدارى اصول و بيرون آوردن فصول، براى اين‌كه امر كلى مادامى كه در آن تعلق و يا امتياز نسبى اعتبار نشده؛ اسم ذات است، و اگر در آن تعلق اعتبار شد- و اگرچه تعلقش تعلق تأثير و اثرگذارى باشد- اسم فعل است؛ وگرنه اسم صفت است، و اشكالى در اين كه شرط در تأثير است- مانند «حى»- وارد نمى‌آورد. شيخ ما- كه خداوند از وى خشنود باد- گفته: آن (يعنى اسم حىّ) «درّاك فعّال» است و آن شرط كلّ (يعنى شرط كلى است كه بدون آن هيچ چيز انجام نمى‌شود) است، و (اسماء ديگر) مانند عليم و مريد و قادر؛ شرطهاى تأثير و اثرگذارى‌اند.

٨١٧/ ٣ سپس گويم: اسمائى مانند «قادر و قدير» و از سدنه و پرده‌داران آنها اسم «قهار و قاهر» و اسم «محصى» كه از سدنه و حاجبان «عليم» است و معنايش پيش از اين گفته شد؛ جايز است كه به اعتبار تعلقش به اغيار از اسماء صفات باشد و به اعتبار اين كه قدرت او اصل و منبع تفاصيل تأثيراتش است- يعنى هنگام اعتبار تنوع در تعلقات آنها كه اين تنوّع شامل محروم شدن برخى از بعضى كمالات مى‌باشد و آن «قهر» است- و نيز به اعتبار احاطه او به حدّ و مرز هر مقدورى و شمار و به نهايت رسيدن آن مقدور- كه عبارت از احصاء و شمار در «قدرت» است- جايز است كه همگى را از اسماء افعال شمرد، پس بر تو باد در انديشه كردن در اعتبار نمودن هر يك از «رقيب» و «حسيب» كه به زودى از شرح آنها آشكار خواهد شد.

٨١٨/ ٣ اگر گويى: شيخ اكبر- كه خداوند از وى خشنود باد- «قدوس و سلام» را از اسماء ذات شمرده و غزالى گفته: اسم «سلام» خاص كسى است كه ذاتش از عيب و صفاتش از نقص و افعالش از شرّ و بدى خالى و سالم باشد. و بعضى از مشايخ گفته‌اند: «قدوس» كسى است كه ذاتش از حاجات و نياز دور باشد و «سبوح» كسى است كه صفاتش از تباهى و فساد دور باشد، آيا درست است كه امثال اينها را مانند «فرديّت و ازليّت» و غير اين دو از اسماء سلبى؛ از اسماء صفات و افعال- اگر چه به برخى از اعتبارات باشد- برشمرد؟

٨١٩/ ٣ گويم: در اعتبار كردن هيچ اشكالى ندارد، ولى درست همان است كه او (شيخ اكبر رضى الله عنه) انجام داده، براى اين‌كه وصف ذات به اين اعتبارات اقتضاى نسبت چيزى را به آنها كه افاده كثرت داشته باشد نمى‌كند، چون ذات يعنى حقيقتى كه داراى غنا و بى‌نيازى‌