بسط (گرفتن و دادن) است، چنان كه پس از بيان: تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ‌، يعنى: شب را به روز در مى‌كنى و روز را به شب در مى‌كنى- جمع بين آن دو (قبض و بسط) كرده و فرموده:- تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِ‌، يعنى: زنده را از مرده (نطفه و تخم) پديد مى‌آورى و مرده (نطفه و تخم) را از زنده پديد مى‌آورى (٢٧- آل عمران) و نيز سرّ آشكار كردن و پنهان كردن (در عرش و لوح است) و بناى دو ايلاج (دو در كردن روز به شب و شب به روز) و سرّ غيب و شهادت بر آن استوار است، از اين روى غيب بعضى و شهادت بعضى- به واسطه سرّ دورى آن- آشكار مى‌شود، و نيز سرّ كشف و حجاب (آشكار شدن و پوشيده شدن) صورى نسبى (نيز به واسطه سرّ دورى آن آشكار مى‌شود) از اين روى بر شب و روز غلبه خواب و بيدارى- نه حجاب معنوى- مترتّب مى‌شود، براى اين كه رؤياى صادقه از نظر عقل و شرع و كشف حق آن است (يعنى عرش و لوح) و مخالفت معتزليان ارزشى ندارد، اين مظهر و آلت آن چيزى است كه خداوند سبحان هر چه را كه گفتيم بدان انجام مى‌دهد؛ ولى نه مطلقا، چنان كه در خلق عرش- كه همان عرش مجيد است- انجام داد، و از آن روى مجيد توصيف شده كه مجد در صفات الهى به معنى عظمت فعلى است، و عرش مظهر افعال عادى است، چون فرموده: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‌، يعنى: خداى رحمن بر عرش استيلا دارد (٥- طه) و رحمانيت- همان طور كه گفتيم- صورت وجود است از جهت ظهورش براى خودش كه عبارت از ايجاد است، بنابر اين به وصف ظاهر شونده در آن توصيف مى‌گردد.

٦٦٧/ ٣ و از اينجا دانسته مى‌شود كه افعال حق سبحان دو قسم است: يكى سبب بودن آن بستگى به آلت دارد؛ و آنها اختصاص به چيزى دارند كه به نام جريان عادت ناميده مى‌شود؛ و آنها موجوداتى‌اند كه داخل در تحت انتظام اسباب و مسببات‌اند و پايه علوم عادى (نظرى) اند، و گمان مى‌رود كه قطعى‌اند؛ چون خداوند مى‌فرمايد: وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا، يعنى: و در روش الهى تغييرى نخواهى يافت (٦٢- احزاب) و آن در هر چه كه دانسته شد سببى عادى است و از قسم دوم كه بستگى به اسباب و وسايط ندارد نيست؛ درست و صحيح است، و آنها افعالى هستند كه به واسطه وجه خاصى كه هر موجودى با حق تعالى دارد حاصل مى‌گردد، آن وجهى كه محققان را بر آن آگاهى بخشيده، از اين روى خردها آن افعال را ضبط و نگاهدارى نمى‌تواند بكند.