يعنى: براى اين كه مرا بشناسند؛ گرديده است، و اين محبت را بعينه براى موجودات آشكار مى‌سازد؛ يعنى به واسطه كمالات اسمائى كه معرفت ذات بدان‌ها بستگى دارد به آنان مى‌شناساند، و نيز به واسطه محبت از جهت محبّ بودن خداوند سبحان به محبّت ذاتى جلالى؛ و محبوب بودن براى مستكملان؛ يعنى متوجّهان به سوى او به واسطه نسبت‌هاى اسماء و صفات خود آن‌چه را كه ابدا و آغاز كرده باز مى‌گرداند، پس براى اختصاص زندگانى دنيا به ضرورت؛ و انقسام مرگ به ضرورى و اختيارى- چنان كه رسول خدا ٦ فرمود:

موتوا قبل ان تموتوا، يعنى: پيش از آن‌كه بميريد خود بميريد- ابداء را اختصاص به محبت خودش داده و باز گردانيدن را معلق به هر دو امر؛ يعنى محب بودن و محبوب بودن گردانيده، و چون باز گردانيدن به محبت جلالى تمام موجودات را فرا گرفته فرمود: كُلُّ شَيْ‌ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ‌، يعنى: همه چيز جز ذات وى فانى است (٨٨- قصص) لبيد شاعر عرب زبان گفته:

آگاه باشيد! هر چه جز خدا باطل است‌		و هر نعمتى ناگزير از بين رونده و زايل است‌

٦٦٥/ ٣ براى اين كه همه موجودات تحت قدرت او- به جهت نيرو و قوت فعلش و ضعف و سستى فعل پذير- مقهور و مغلوب‌اند.

٦٦٦/ ٣ حال گوييم: مظهر قدرت عام ايجادى او و آلت حكمت او در افعال عاديش- نه در مطلق افعالش چنان كه در خلق عرش و ارواح عالى جارى است- و يا آن‌چه كه آلت بودن آن بر روش سنت الهى بر فعل- به واسطه مظاهر- جارى است؛ نه به سبب عجز و ناتوانيش از اثر گذارى بدون آن- هم چنان كه در مردمان معمول و جارى است- (عرش مجيد و لوح محفوظ است) پس بنابر اول «فى» يعنى لفظ فى‌[١]؛ براى بيان محل آلت است و بنابر دوم‌[٢] «فى» براى بيان سبب توسط بودن آلت است، چنان كه خداوند فرموده: وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ، يعنى: شما را در قصاص بقا است (١٧٩- بقره) و محل ظهور سرّ قبض و

[١] - يعنى لفظ« فى» در آنجا كه گفته: در افعالش؛ به معنى اول است، يعنى در افعال عاديش نه در مطلق افعالش- چنان كه در خلق عرش و غيره جارى است، اين براى بيان محل آلت است و محتمل است كه« فى» براى سبب باشد چنان كه فرموده: وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ، يعنى: شما را در قصاص بقا است.

[٢] - و يا آن‌چه كه آلت بودن آن بر روش سنت الهى بر فعل- به واسطه مظاهر- جارى است.