وجوب وجود خودش است، و وجود بخشيدنش به موجودات نه براى نياز به غير خودش است، چه در وجودش و چه در بقايش، براى اين‌كه هر دو آن‌ها ذاتى‌اند. و نه در كمالاتش‌[١] چون آن‌ها لوازم وجود كامل او در ذاتش هستند، و اگر چه به‌گونه شرطى متوقف بر مظهرى قابل (در عقول) و استعداد آن (مظهر در ماديات) است، و اين به واسطه تحصيل خصوصيّت توجه بخشنده مطلق است نه به واسطه توقف مطلق فيض بر آن. و اين‌كه تكوين غير بر او وارد نمى‌شود، وگرنه مبداء موجودات آن غير بود[٢]. و چون توقف او بر مظهر و يا استعداد براى تحصيل خصوصيت توجه است، ارتباط اشياء به او از جهت وجهى است كه از آن وجه نسبت‌ها و صفات او- از حيث تعيّن او در صور احوال ذاتى او- حصول مى‌يابد؛ نه از حيث وجود و بقا، و خداوند سبحان از حيث امتياز اشيا- به سبب تعددشان از او- به اشيا ارتباط پيدا نمى‌كند، چون ارتباط او به اشيا عبارت است از ايجاد آن‌ها و ظاهر كردن‌شان و انبساط و گسترش تجلى بر آن‌ها.

٥٥٩/ ٣ و در امهات اصول گفته شد: تأثير از جهت مناسبت است نه از جهت امتياز و جدايى و دورى، و چون ارتباط او به اشيا از جهت نياز داشتن به آنها در وجودش نبوده؛ بلكه در اين امر از آنها بى‌نياز است- چون عين وجود است- لازم مى‌آيد وجود اشيا- كه حاصل براى خودشان است- متوقف بر او باشد، زيرا موجوديت هر موجودى به واسطه وجود است و وجودش بر آن (موجوديت) متوقف نيست، چون آن (وجود) ذات او (ذاتيش) است، و به واسطه حقيقت خودش از هر چيزى بى‌نياز است، و اگر چه در تعيّن اسمى خود نياز به حقايق اشيا و ظهورات آنها دارد؛ ولى به واسطه شرط بودن نه علت بودن، هم چنان كه هر موجودى در وجودش نياز بدان (يعنى علت) دارد، و لازم مى‌آيد كه بين او و بين اشياء هيچ نسبتى- به واسطه غنا و بى‌نيازى ذاتى او از اشياء- جز عنايت ذاتى ازلى به تعلقات آنها وجود نداشته باشد، هم چنان كه گفته‌اند، ولى به حسب زمان‌هاى معين خودشان.

[١] - يعنى نياز به غير و موجودات، خدشه‌اى در كمالاتش وارد و لازم مى‌آورد. م

[٢] - عدم ورود تكوين غير اعم از آن است كه غير شريك حق تعالى در تكوين باشد و يا مستقل باشد. يعنى تكوين غير بر او وارد نمى‌شود، به اين معنى كه او محل ورود تكوين نمى‌گردد، وگرنه اين غير مبداء تكوين مى‌بود و اين هم( بطلانش) روشن است.