يا جمع و يا فرد- احكام و اعتباراتى به آن الحاق مى‌گردد كه ذات آن چيز اقتضا مى‌كند؛ اين‌ها يا به يك شرط و يا شرطهاى ديگر به حسب حال و مرتبه آن شئى است، و احكام و اعتباراتى كه بدان اشاره مى‌شود به حق تعالى- از آن جهت كه اله و يگانه است- نسبت داده مى‌شود؛ ولى از جهت اطلاق واحديتش از وى سلب مى‌شود و به غير او (يعنى ممكن) از جهت خصوصيت آن ممكن نسبت داده مى‌شود، و اين احكام و احوال كه اختصاص به يك يك موجودات دارد؛ خودش مانع از شناخت حقيقت آن موجود- بدون لوازم- مى‌باشد، ولى وقتى حكم حقيقت؛ از حيث حقيقت خود بر احكام لوازمش غالب آمد، خويش را از جهت امتياز حقيقى كه بين خود و بين حق متعال ثابت و هميشه برقرار است متعيّن مى‌يابد، پس معرفت به مرتبه حق تعالى و احكام آن براى انسان از راه معرفت نسبت مرتبه خود به مرتبه حق تعالى حاصل مى‌شود و احكام به واسطه احكام. اين را نيكو بفهم‌[١].

٥٣٩/ ٣ اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود، و از اين بيان دانسته مى‌شود بين تمام اشيا سرّى الهى و مشترك است كه مطلقا و به هيچ وجه تعيّن پذير نمى‌باشد، و شكى نيست كه آن تجلى الهى ذاتى احدى است، و چون حصول علم به واسطه اتحاد (عالم و معلوم) است- البته اگر مانعى وجود نداشته باشد- پس خداوندى كه هيچ كارى او را از كار ديگر باز نمى‌دارد و درباره‌اش هيچ مانعى تصور نمى‌شود؛ به واسطه احديت اين تجلى هر چيزى را به عين علمش به ذات خود- يعنى اين تجلى- مى‌داند، و همان طور كه خود را مى‌داند؛ يعنى علمى كامل و فراگير به تمام جهات و احتمالات خود؛ همين‌طور از علم او هم سنگ ذره‌اى- نه در زمين و نه در آسمان- پنهان نمى‌ماند.

٥٤٠/ ٣ سپس گوييم: چون ثابت شد علم او كه تعلق به تمام اشيا دارد از عين علم او

[١] - يعنى احكام به واسطه معرفت به مرتبه احكام- م. وقتى حكم حقيقت غالب شد و كوههاى انيّات هنگام ظهور نور الوهى و تجلى كمال ربوبى ويران گرديد و حكم تعيّنات و لوازم امكانات در مقام قهر كبرياى حق تعالى و بروز احديتش مقهور گشت؛ سالك نفس خويش را مندك مشاهده مى‌كند كه به عزّ قدس او آويخته و تحت نور پروردگارش نابود گشته، و اين هنگام قيامت كبرى است و اين تعبيرات از تنگى مجال و ميدان سخن است، و اين سرّ بيان رسول الهى٦ است كه گفته: پروردگارا اشيا را همان‌گونه كه هستند به من بنما، و فرمود: هر كس خويش را شناخت خدايش را شناخته.