عذاب يا قيامت يعنى بما بگوئيد كه زمان اين كى خواهد بود إِنْ كُنْتُمْ‌ اگر هستيد صادِقِينَ‌ راست گويان مخاطب حضرت رسالت است صلى اللَّه عليه و آله و اصحاب او حق سبحانه در جواب اين ميفرمايد كه‌ لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا اگر بدانند آنان كه نگرويده‌اند حِينَ لا يَكُفُّونَ‌ هنگاميه باز ندارد عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ از رويهاى خود آتش دوزخ را وَ لا عَنْ ظُهُورِهِمْ‌ و نه از پشتهاى خود يعنى باز نتوانند داشت آتشى را كه احاطه كرده پس و پيش ايشان را وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ‌ و نباشند كه يارى كرده شوند يعنى هيچ يارى نيابند كه عذاب را از وجوه و ظهور ايشان باز دارد و جواب شرط محذوف است تقديرش اينكه اگر كافران بدانند چنين عذابى را تعجيل نكنند بوقوع آن و نگويند مَتى‌ هذَا الْوَعْدُ يا هر آينه بدانند صدق پيغمبر را صلى اللَّه عليه و آله و بطلان قول خود را و بدانكه حين مفعول يعلم است اى (لو يعلمون ان الوقت الذى يستعجلون منه بقولهم متى هذا الوعد) و آن وقت زمانى باشد كه آتش بهمه جوانب ايشان احاطه كند بر وجهي كه قادر بر دفع آن نباشد و ناصرى نيابند كه منع عذابى كنند كه استعجال ميكردند و محتملست كه مفعول يعلم متروك باشد و فعل حين مضمر باشد و تقدير اين كه (لو كان لهم علم بما استجعلوا يعلموا بطلان ما عليهم حين لا يكفون) و وضع ظاهر بموضع ضمير در لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا بجهت دلالتست بر آن چيزى كه موجب اين نوع عذاب شده از كفر و شرك‌

بَلْ‌ اضرابست از انكار ايشان بصدق وعده در وقوع قيامت و عذاب يعنى نه چنانست كه ايشان گمان برده‌اند از كذب وعده بوقوع قيامت و آمدن عذاب بلكه‌ تَأْتِيهِمْ‌ بيايد بايشان اين وعده عذاب بآتش دوزخ يا ساعت قيامت‌ بَغْتَةً منصوبست بر مصدريت اى بغتت بغتة يعنى ناگاه درآيد وعده عذاب بايشان ناگاه در آمدنى مراد آنست كه بدون ظهور علامات وقوع آن و شعور ايشان بآمدن آن بيكبار بر ايشان فرود آيد و ميتواند بود كه نصب بغتة بر حاليت باشد از ضمير تاتى يعنى بيايد بديشان آن وعده عذاب در حالتى كه ناگاه در آينده باشد و ح بغتة بمعنى باغتة باشد يا از ضمير مفعول اى مغبوتين يعنى در حالتى كه ايشان ناگاه درآمده شدگانند در آن و محتملست كه نصب او بر تميز باشد يعنى از روى فجاه آتش دوزخ يا قيامت بديشان رسد فَتَبْهَتُهُمْ‌ پس مبهوت و متحير گرداند ايشان را و يا آن كه بهت بمعنى غلبيت باشد لانه يقال (للمغلوب فى المحاجة مبهوت و منه فبهت الذى كفر) يعنى عذاب دوزخ بر ايشان غالب شود و آنها را مغلوب و مقهور گرداند فَلا يَسْتَطِيعُونَ‌ پس نتوانند رَدَّها