ما قبل ان دالست بر حذف فعل آن و تقدير اينست كه (وسع دينكم توسعة ملة ابيكم ابراهيم) يعنى حقتعالى توسيع كرد دين شما را مانند موسع گردانيدن كيش پدر شما كه ابراهيم است و تضييق و تنك گيرى نكرد در آن همچون كه با بنى اسرائيل كرده و يا آنكه منصوبست بر اغراء و اختصاص كقولك (الحمد للَّه الحميد اعنى بالدين ملة ابيكم ابراهيم) يعنى ميخواهم بدين مذكور كه حرج در او منتفى است ملت پدر شما را كه ابراهيم است و يا منصوبست به (اتبعوا و الزموا) يعنى پيروى كنيد و لازم خود گردانيد ملت ابراهيم را و چون عرب از ذرية ابراهيم ع بودند چه ايشان از نسل اسمعيل‌اند هم چنان كه اكثر عجم از نسل اسحق‌اند از اين جهت ابراهيم را پدر ايشان خواند و يا بجهت آنكه حرمة او بر مسلمين مثل حرمت والد است بر ولد كما قال اللَّه‌ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ‌ و يا آنكه پدر پيغمبر ما است ص و آن حضرت در حكم پدر است و پدر پدر حكم پدر دارد و ابوة پيغمبر ما نسبت بامت بآن اعتبار است كه وى سبب حيات ابديه ايشانست و منشأ وجود ايشان بر وجه معتد به در آخرت و مراد از ملة ابراهيم احكام شريعت او است كه موافق شريعت پيغمبر ما است چه رسول ص بشرع هيچ پيغمبر متعبد نبوده و ذكر ملت وى را بجهت آن فرمود تا همه مردمان باين شريعت راغب شوند و مخالفت نكنند و چه طباع بموافقت آثار ابا و اجداد مايلند هُوَ خداى مستحق پرستش‌ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ‌ نام نهاد شما را مسلمانان‌ مِنْ قَبْلُ‌ پيش از قرآن در كتب منزله‌ وَ فِي هذا و در قرآن نيز و گويند ضمير راجع بابراهيم است و معنى اينكه ابراهيم شما را مسلمانان نام نهاد در زمان خود و در اين زمان نيز شما را بسمت اسلام ياد فرمود چه در قرآن مذكور است كه ابراهيم گفته كه (و من ذريتنا امة مسلمة لك) و گويند فى هذا در اين تقدير است كه (فى هذا القرآن بيان تسميه اباكم) يعنى در اين قرآن بيان نام نهادن ابراهيم است شما را بمسلمين و ذكر اينكه شما را باين اسم خوانده پس ملازم دين او باشيد كه اسلام است و قوله‌ لِيَكُونَ الرَّسُولُ‌ متعلقست بسميكم يعنى خداى ابراهيم شما را مسلمان خوانده و باين نام بزرگوار تسميه فرموده تا باشد پيغمبر يعنى محمد ص در روز قيامت‌ شَهِيداً عَلَيْكُمْ‌ گواه بر شما بآن كه تبليغ شما نموده و شهادت او مقبول باشد نزد خدا بجهت عصمت وى و يا گواه باشد بر شما بقبول دعوت و متابعت ملت خليل يعنى بعد از تبليغ گواهى دهد بر شما بر آن كه از شما كه اطاعت و انقياد نموده و كدام عصيان ورزيده و قبول آن نكرده‌ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ و تا باشيد شما گواهان‌ عَلَى النَّاسِ‌ بر مردمان برسانيدن انبيا دعوت حق را بايشان يعنى چون پيغمبر بايمان و اطاعت شما گواهى داده و تعديل شما نموده پس گواهى خواهند داد از روى عدالت بر امم ماضيه بآنكه رسل تبليغ دعوت و رسالت‌