شرطيه جمله معترضه است ميان دو جمله موصوله اعنى قوله‌ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‌ الخ و قوله‌ تَبارَكَ الَّذِي‌ بزرگوار و كثير البركات است آن خداوندى كه بقدرت كامله خود جَعَلَ فِي السَّماءِ بيافريد در آسمان‌ بُرُوجاً برجهاى دوازده‌گانه را كه آن حمل است و ثور تا آخر و بروج بمعنى قصور عليه است و تسميه اين دوازده منزل بآن بجهت آنست كه آن نسبت بكواكب سياره كه زحل است و مريخ و مشترى و زهره و عطار و آفتاب و ماه بمنزله منازل است نسبت بسكان آن چه حمل و عقرب منزل مريخ است و ثور و ميزان خانه زهره و جوزا و سنبله از آن عطارد است و قوس و حوت جاى مشترى و جدى و دلو خانه زحل و سرطان منزل قمر و اسد مكان آفتاب و اشتقاق بروج از تبرج است بجهت ظهور آن و عطيه عوفى گفته كه مراد ببروج و كوشكهاى بلند است كه حقيقت آن جزا و نداند و نگاهبانان و خادمان از ملايكه در او باشند و استدلال نموده باين آيه‌ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ و نزد ابو صالح مراد ببروج ستارگان بزرگند و مجاهد و حسن و قتاده نيز بر اينند وَ جَعَلَ فِيها و بيافريد در آسمان بروج‌ سِراجاً چراغى را كه آفتابست لقوله‌ وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً وَ قَمَراً مُنِيراً و ماهى تابان و روشن يا روشن سازنده شب و چون روشنى سراج از نور بيشتر است از اينجهت آن را از براى شمس ذكر كرد و اين را از براى قمر وَ هُوَ الَّذِي‌ و او است آن كس كه بحكمت تامه‌ جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ گردانيد شب و روز را خِلْفَةً خداوندان اختلاف يعنى مخالف يكديگر در صفات و احوال يا خداوندان عقبه يعنى خلف و متعاقب يكديگر در ذهاب و مجى‌ء يقال الليل و النهار يختلفان و كما يق يعتقبان و منه قوله‌ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ و يق بفلان خلفة و اختلاف اذا اختلف كثيرا الى متبرزة و خلفة فعله است ماخوذ از خلف چون ركبة از ركب و آن حالتى است كه ليل و نهار بر آن خليفه يكديگر ميشوند يعنى بآن قايم مقام يكديگر ميگردند در چيزى كه سزاوار است كه عمل نموده شود در آن چنان كه از ابن عباس مرويست كه گفت هر يكى را خليفه ديگرى گردانيد يعنى روز را خليفه شب و شب را خليفه روز تا هر كس كه كار دينى يا دنيوى بشب از او فوت شود تلافى آن كند بروز و اگر بروز فوت شود قضاى آن نمايد بشب شفيق فرموده كه مردى نزديك يكى از اصحاب رفت و گفت ديشب نماز از من فوت شد گفت امروز قضا كن قال فان اللَّه تعالى‌ جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً حق سبحانه و تعالى شب و روز را خليفه يكديگر گردانيده‌ لِمَنْ أَرادَ براى كسى كه خواهد أَنْ يَذَّكَّرَ اينكه ياد كند امر فايت خود را