دنيا بصراط مستقيم كه دين اسلام است بعد از آن از صفات ذميمه كفار خبر ميدهد كه‌ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بدرستى كه آنان كه نگرويدند بخدا و رسول‌ وَ يَصُدُّونَ‌ و باز ميدارند غير خود را عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ‌ از راه خدا مراد از يصدون حال و استقبال نيست بلكه استمرار صد است از راه خدا كقوله فلان يعطى و يمنع و لهذا عطف آن بزمان ماضى مستحسن است پس حقيقة معنى اينست كه ايشان مستمرند در منع مردمان از طاعت و گويند اين جمله فعليه حالست از فاعل كفروا يعنى آنان كه نگرويدند در حالتى كه مردم از ايمان و طاعت منع ميكنند وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ‌ و از طواف مسجد حرام بقول اشهر مراد روز حديبية است كه پيغمبر و اصحاب را از طواف خانه و مسجد بازداشتند الَّذِي جَعَلْناهُ‌ آن مسجدى كه ساختيم آن را لِلنَّاسِ‌ براى همه مردمان و مخصوص نيست ببعضى دون بعضى‌ سَواءً يكسان است‌ الْعاكِفُ فِيهِ‌ مقيم در او وَ الْبادِ و آينده از باديه يعنى شهرى و غريب در قضاى مناسك حج و اداى لوازم تعظيم خانه مساويند بدانكه سواء خبر است مقدم بر مبتدا و اين جمله مفعول ثانى‌ جَعَلْناهُ‌ اگر ناس حال باشد از ضمير منصوب متصل جعلناه و اگر نه حالست از ضمير مستكن در آن و حفص بنصب سواء خوانده بر آنكه مفعول باشد و يا حال و عاكف مرفوع بآن و خبر آن محذوفست كه عذبوا است يعنى آن گروه فكار كه صد مردمان ميكنند از طاعت و عبادت عذاب كرده شوند در دنيا و آخرت و قرينه حذف آن آخر آيه ثانيه است كه آن‌ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ‌ است و گويند سويه عاكف و بادى در آن بقبله است يعنى قبله كسانى كه مقيمند در آن و جماعتى كه از اطراف و جوانب بآنجا متوجه‌اند از اقصاى عالم مسجد حرام است يعنى همه بندگان در اين حكم مساويند خواه قريب و خواه بعيد و يا در ايمن بودن از قتل و سبى و غارت و از ابن عباس و قتاده و سعيد بن جبير مرويست كه مراد سويه همه است از عاكف و بادى در سكنى و نزول در بيوت آن و هيچكدام احق از ديگرى نيستند مگر آنست كه جايز نيست كه صاحب خانه را از خانه بيرون كردن و بجاى او نشستن و حنفى و مالكى و حنبلى بر اينند و دليل ايشان آنست كه مراد بمسجد الحرام همه زمين مكه است مانند قوله تعالى‌ أَسْرى‌ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ‌ چه حضرت رسالت (ص) در خانه خديجه رض بود كه عروج نموده و يا در شعب و يا در بيت ام هانى پس مجاور مسافر مساويند در سكنى مكه و نزول در منازل آن و حاج و معتمر را جايز است شرعا كه در موسم بهر منزل كه خواهند نزول كنند و اگر چه مماليك آن راضى نباشند و اما سكان بيوت را اخراج نكنند و