باشد بر حاليه يا كلام مستانف باشد از براى بيان سبب عنا و مذلت وجوه و مقوى تفسير اولست قوله‌ وَ مَنْ يَعْمَلْ‌ و هر كه بكند مِنَ الصَّالِحاتِ‌ بعضى از كارهاى شايسته و ستوده‌ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ‌ و حال آنكه او گرونده باشد بوحدانيت خدا و نبوت جميع انبيا چه در صحت طاعات و قبول خيرات ايمان شرطست‌ فَلا يَخافُ‌ پس نترسد در آن روز ظُلْماً از ستم و بيداد كه آن منبع ثواب او باشد بر ايمان و عمل صالح‌ وَ لا هَضْماً و نه از كسر و شكست كه آن نقصان آن ثواب باشد بر آن بلكه آن را ثواب بر وجهى كه موافق اعمال او باشد و فراخور افعال او باو رسانند بدون كسر و نقص يا آنكه چون ظلم و هضم كه افراط و تفريطست در راه خدا از او صادر نشده باشد پس از جزاى آن خائف نباشد و بنا بر اينمعنى در كلام مضاف محذوفست اى جزاء ظلم و هضم و از ابن عباس مرويست كه از اين نترسد كه از حسنات او چيزى كم كنند و بر سيئاتش افزايند ضحاك گفته كه نترسد از آنكه مؤاخذه كنند او را بعملى كه نكرده باشد و باطل سازند حسنه او را و بر آن ثواب ندهند آيه دالست بر بطلان تحابط و قوله‌ وَ كَذلِكَ‌ عطفست بر كذلك نقص يعنى مثل انزال اين آيات كه متضمن وعيد است‌ أَنْزَلْناهُ‌ فرو فرستاديم كتاب را قُرْآناً عَرَبِيًّا در حالتى كه قرآنيست بلغت تازى يعنى همه آن را بر اين و تيره انزال فرموديم‌ وَ صَرَّفْنا فِيهِ‌ حالست از ضمير أَنْزَلْناهُ‌ يعنى انزال آن نموديم در حالتى كه كه مكرر گردانيديم در او مِنَ الْوَعِيدِ از آيات وعيد بر وجوه مختلفه و الفاظ متنوعه چون ذكر طوفان و رجعت و صيحه و خسف و مسخ‌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ‌ شايد كه بپرهيزند مشركان و عاصيان بترسند از آنكه بديشان نازل شود بجهة آن از كفر و مجتنب شده تقوى را ملكه خود سازند أَوْ يُحْدِثُ‌ يا احداث نمايد يعنى مجدد گرداند قرآن‌ لَعَلَّهُمْ‌ براى ايشان‌ ذِكْراً پندى و نصيحتى و عبرتى چون استماع آن كنند و بجهت اينست كه اسناد تقوى بايشان كرده و اسناد احداث بقرآن چه ذكر آن عظم و اعتبار است حادث ميشود نزد تلاوت و استماع آن كقوله‌ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً و گويند ذكر بمعنى شرفست يعنى تا قرآن محدث شرف و بزرگوارى ايشان شود بسبب ايمان آوردن به آن يا احداث نمايد براى ايشان ذكر خدا و كيفيت اذكار و آداب تسبيحات بر طريقى مجدد نه بر طريق قدماى سلف باشد يا مجدد گرداند احكام شرايع را براى ايشان و نسخ اديان سابقه نمايد زبده كلام آنست كه ما انزال قرآن كرديم بر نحوى كه متضمن آيات وعيد است بطريق تكرير تا بندگان خدا جهت آن تقوى را ملكه خود سازند و آن را شعار و دثار خود