مِلْحٌ أُجاجٌ‌ و اين ديگر آب بسيار شور بتلخى زننده يعنى بحر فارس و روم و فرات بمعنى بليغ العذوبتست بر وجهى كه بحلاوت زند و اجاج نقيض آنست‌ وَ جَعَلَ بَيْنَهُما و ساخت ميان اين دو دريا بَرْزَخاً حاجزى و مانعى از قدرت خود وَ حِجْراً مَحْجُوراً و حرامى محرم و ناروا كه يكى بر ديگرى غلبه كند يعنى ميان ايشان تنافرى بليغ پيدا كرديم بر وجهى كه گوييا يكى بديگرى ميگويد كه حجرا محجورا هم چنان كه او را متعوذ بدشمنى ميگويد تا از شر او ايمن گردد و صاحب كشاف گفته كه اين كلمه‌ايست كه متعوذ ميگويد و تفسير آن در بالا معلوم شد و در اين مقام بر سبيل مجاز واقع شده فكان هر يك از بحرين دشمن ديگريست و بجهت خوف ممازجة و مخالطة متعوذ ميشود از صاحب خود و باو ميگويد كه حجرا محجورا يعنى از من دور شو و بمن آميخته مشو كما قال‌ لا يَبْغِيانِ‌ يعنى بغى نميكند احدهما بر صاحب خود بممازجت پس انتفاى ممازجت و بغى مانند تعوذ است از اعداد و تصوير آن بصورت باغى بر صاحب خود و اين از احسن و اجود استعارات است و ابلغ در بلاغت خلاصه معنى آنست كه حقتعالى بقدرت كامله خود حاجزى در ميان بحرين پيدا كرده تا مختلط بهم نشوند و باقتدار تام خود منع بليغ فرموده از آنكه ملح اجاج افساد عذاب فرات نمايد و نزد بعضى‌ حِجْراً مَحْجُوراً بمعنى حدا محدود است يعنى بين البحرين حدى معين و مقرر كرديم مانند دجله كه ميان دو دريا كشيده شده است و نميگذارد كه هر دو بهم رسند و طعم يكديگر را فاسد كنند و گويند مراد ببحر عذب نهر عظيمست مانند نيل و جيحون و دجله و سيحون و به بحر ملح ساير درياها و برزخ ميان اينها بيابانهاست و شهرها كه بينهما واقع شده و بنا بر اين قدرت در فصل است و اختلاف صفت با آنكه منقضى طبيعت اجزاى هر عنصر آنست كه متضام و متلاصق و متشابه يكديگر باشند در كيفيت و محققان بر آنند كه بحرين خوف و رجا است كه در دل مؤمن هيچيك بر ديگرى غلبه ندارد كما

قال (ع) لو وزن خوف المؤمن و رجائه لا عند لا

در برزخ حمايت الهى و عنايت نامتناهى‌ وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ‌ و او است آن كسى كه بيافريد از محض قدرت‌ مِنَ الْماءِ بَشَراً از آب آدم (ع) را يعنى آبى كه طينت او را بدان تخمير كرد و يا آنكه آب را جزئى از ماده بشر گردانيد تا مجتمع شود با صفت سلاله و قبول آشكار و هيئت بشريه كند بسهولت و يا خلق كرد حسن آدمى را از آب منى‌ فَجَعَلَهُ‌ پس گردانيد او را نَسَباً وَ صِهْراً خداوند نژاد و پيوند يعنى انسان را بدو قسم كرد ذكور كه نسبت نسب بديشان بود چنان كه ميگويند كه فلان بن فلان و فلانه بنت فلان و اناث كه مصاهره بايشان وجود گيرد و نحوه قوله تعالى‌ فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى‌ و از امير المؤمنين (ع) مرويست كه نسب آنست كه‌