از روى اطاعت و امتثال‌ وَ النُّجُومُ‌ و ستارگان برفتن و آمدن بر وفق مامور وَ الْجِبالُ‌ و كوه‌ها به جريان ينابيع و پرورش معادن بر طريق انقياد وَ الشَّجَرُ و درخت‌ها بسايه كه موجب انخفاض و مذلت است‌ وَ الدَّوَابُ‌ و چهار پايان بعجايب تركيب و بصغار و افتادگى و ميتواند بود كه من شامل ذوى العقول و غير ايشان باشد بر وجه تغليب پس بنا بر اين افراد شمس و قمر و نجوم و جبال و دواب بذكر از ميان ذوى العقول بجهت شهرت آنها باشد و رفع استبعاد و خضوع از ايشان حاصل كه ذوى العقول ساجد حضرت احديتند از روى طوع و رغبت و طاعت و عبادت و غير ذوى العقول بر سبيل تسخير و عدم ابا از تدبير ملك قدير يا از روى دلالت كردن آنها بذل و خضوع خود بر عظمت مدبر وجود صانع خود كه مستجمع جميع صفات كمالست كه بجهت آن مستحق عبادت و سجود است‌ وَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ‌ و سجده ميكنند او را سجده طاعت بسيارى از مردمان‌ وَ كَثِيرٌ و بسيارى از ايشان كه ابا كردند از سجود حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ‌ سزاوار شده است بر ايشان عذاب يعنى بجهت امتناع از سجود و انقياد و اصرار بر كفر و معصيت حكم شده است بر آنها بعقوبت در دنيا و آخرت و از مجاهد مرويست كه هر كه او سجده نكند خداى را سايه او بسجده قيام نمايد كقوله تعالى‌ وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ‌ و بدانكه مراد به كثرت در جمله اولى كثره است فى حد ذاته نه نسبت بجميع مردمان پس آن منافى آيه‌ وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ نباشد و كثرت ثانيه اعم است از فى حد ذاته و نسبت بغير خود از افراد مؤمنان است در احقاق آورده كه بحسب حقيقة وضع جبهه بر زمين سجود نيست چه اگر كسى از روى استهزا پيش كسى پيشانى بر زمين نهد آن را از حساب سجده نميشمارند بلكه سجده نشان خضوع دل و نهاية تواضع و تضرع و غاية تعظيم و تكريمست همه ذرات عالم مر خداى تعالى را خاشع و خاضع‌اند بدلالت حال كه افصح است از دلالت مقال و صاحب كشاف نيز گفته كه مراد بسجود مطاوعة مخلوقاتست مر او را در آنچه احداث نموده در آنها از افعال و در آن چه اجراى افعال نموده در ايشان از تدبير و تسخير خود مر آنها را و تسميه اين مطاوعة بسجود بجهت تشبيه آنست با دخل افعال مكلف در باب طاعت و انقياد كه آن سجود است كه اصل جميع خضوع و خشوعست و همه خضوع كه غير آنست ما دون و فروع آنست و بعد از آن دو اعتراض ايراد نموده يكى آنكه سجود بر معنى مذكور نسبت بجميع ممكناتست و اسناد آن ببعضى مردمان دون بعضى چنان كه منطوق آيه‌ وَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ كَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ‌ است منافى آنست دويم آنكه سجود بر سبيل عموم مسند است بجميع آن كه در زمين است از جن و انس پس اسناد آن ببعضى از مردمان ثانيا و نفى آن از بعضى ديگر مناقض‌