حَسُنَتْ مُرْتَفَقاً هم چنان كه در ذم دوزخيان و عقاب آن فرموده كه‌ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً لَهُمْ فِيها مر ايشان را است در بهشت‌ ما يَشاؤُنَ‌ آنچه خواهند آن را و تمنا كنند از نعم اين تنبيه است بر آنكه جميع مرادات و مدعيات حاصل نميشود مگر در جنت و ميشايد كه مشية فرا خور استحقاق ايشان باشد چه ضعفاى مؤمنان را بآرزوى ايشان از مرتبه كمال نصيبى نخواهد بود بلكه مزدى كه مناسب حال خود جويند يابند خالِدِينَ‌ حال است از ضمير لهم يا يشاءون يعنى مر ايشان راست در بهشت هر چيز را كه اراده كنند در حالتى كه جاويد باشند در بهشت‌ كانَ‌ هست آنچه خواهند و آرزو كنند عَلى‌ رَبِّكَ‌ بر پروردگار تو وَعْداً مَسْؤُلًا وعده خواسته شده وعد بمعنى موعود است يعنى موعودى كه سزاوار آنست كه از خدا در خواهند و از او طلبند يا آنكه مؤمنان آن را از خدا در خواسته‌اند كه‌ رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا از ابن عباس مرويست كه معناه (ان اللَّه سبحانه وعد لهم الجزاء فسئلوه الوفاء فوفى) يعنى حقتعالى متقيان را وعدة جزا داده پس ايشان انجاز آن را از خداى درخواسته اند و وى بآن وفا نمود يا ملائكه براى ايشان در ميخواهند كه ربنا و ادخلهم جنات عدن التي وعدتهم و معنى وجوب ايفاء بوعده كه از على مفهوم ميشود بجهت امتناع خلفست در وعده او و اين مستلزم الجا نيست در انجاز زيرا كه تعلق اراده بموعود مقدم است بر وعدى كه موجب انجاز است‌ وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ‌ و ياد كن اى محمد (ص) روزى را كه حشر كنيم و حفص بيا ميخواند يعنى روزى كه حق تعالى حشر كند مشركان را از براى جزا وَ ما يَعْبُدُونَ‌ و آن را كه نيز ميپرستند مِنْ دُونِ اللَّهِ‌ بجز از خدا مراد هر معبوديست كه غير او سبحانه باشد از ملائكه و عزير و مسيح و كواكب و اصنام و استعمال ما يا بجهت آنست كه وضع آن اعم است و لهذا اطلاق آن بر هر شبحى ميكنند كه مرئى ميشود از دور و معلوم نيست كه چه چيز است و يا بجهت آنكه مراد باين وصف است كانه قيل (و معبوديهم كما اردت السؤال عن صفة زيد ما زيد بمعنى أ طويل ام قصيرا فقيه ام طبيب) يا بجهت تغليب اصنام است بسبب تحقير و يا باعتبار غلبه عباده آن و گويند مراد ملائكه و مسيح و عزيرند بقرينه سؤال و جواب و نزد كلبى مراد اصنام‌اند كه حق تعالى ايشان را بنطق در آورد و يا بزبان حال تكلم كنند هم چنان كه در نطق ايدى و ارجل‌ فَيَقُولُ‌ پس گويد بايشان كه‌ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ‌ آيا شما گمراه كرديد عِبادِي هؤُلاءِ بندگان مرا كه اين گروه‌اند أَمْ هُمْ‌ يا ايشان‌ ضَلُّوا السَّبِيلَ‌ گم شدند از راه بجهت اخلال بنظر صحيح و اعراض از قول مر شد فصيح‌