ضعيفست زيرا كه مطلق اعم نيست با آنكه عجز از او در حال مانع صحتست هم چنان كه در سلم در آنچه يافت نشود نزد محل آن و مرويست كه صبيح غلام خويطب ابن عبد العزى از او طلب مكاتبه كرد خويطب ابا نمود اين آيه نازل شد مضمون آنكه اگر غلام يا كنيز شما مكاتبه طلبد ايشان را مكاتبه سازيد إِنْ عَلِمْتُمْ‌ اگر دانسته باشيد فِيهِمْ خَيْراً در ايشان نيكويى از صلاحيت امانت و ياقوت اكتساب و قدرت بر اداى مال تا آنكه نجم كتابت را از مردم سؤال نكنند چه مكروه است كه بنده بگدايى مال كتابت باز دهد ابو ليلى كندى روايت كند كه سلمان رض را بنده بود از او مكاتبه طلبيد فرمود كه مالى دارى گفت نه گفت ترا قوة كسبى هست گفت گفت نه پس ميخواهى كه مرا از اوساخ و ادناس مردمان بچشانى من هرگز ترا مكاتب نسازم و مجاهد و ضحاك از عبد اللَّه عباس روايت كرده‌اند كه مراد بخير مال است بدليل‌ إِنْ تَرَكَ خَيْراً اى مالا و خليل گفته كه اينوجه ضعيفست زيرا كه اگر مراد مال باشد ان علمتم فيهم خيرا واقع نشدى بلكه ان علمتم لهم خيرا بودى ابو هريره از رسول (ص) روايت كرده كه سه كسند كه بر خدا واجبست كه يارى ايشان دهد مردى كه فى سبيل اللَّه از منزل خود بيرون آيد يعنى از آن هجرت كند تا متوجه جهاد شود و مردى كه زن كند بقصد آنكه خدا او را مستغنى گرداند و غلامى كه از مولاى خود مكاتبه خواهد و قصد اداء مال كتابت داشته باشد و چون اغلب عبيد و اماء از اداء مال كتابت عاجز ميشوند از اين جهت حقتعالى بهمه بندگان منعم خود يا بموالى ممالك امر فرموده كه‌ وَ آتُوهُمْ‌ و بدهيد بندگان مكاتب را مِنْ مالِ اللَّهِ‌ بعضى از مال خدا الَّذِي آتاكُمْ‌ كه داده است آن را بشما موصول ميتواند بود كه صفة مضاف باشد اى المال الذى آتيكم يا صفة مضاف اليه اى اللَّه الذى آتيكم پس بنا بر اول مفعول ثانى آتيكم ضمير محذوفست اى اتاكموه و جايز است حذف ضمير جمله كه صله باشد گاهى كه مفعول واقع شده باشد و اينوجه اظهر است در اعراب و بنا بر ثانى مفعول آتيكم نكره عامه خواهد بود اى آتيكم كل شيئى مرويست كه خويطب صبيح را به صد دينار مكاتب ساخته بود بعد از استماع اين آيه بيست دينار بدو بخشيد بدانكه شافعى و حنبلى برانند كه و اتوهم خطاب با مواليست و واجبست ايشان را كه از مال كتابت چيزى بمكاتب بخشند احمد حنبل ربع مال مقرر ميكند و شافعى بقول تفويض ميكند براى حاجة و حنفى و مالكى ايتا واجب نميدانند و ميگويند كه خطاب و اتوهم راجع بعامه مسلمانانست كه اعانت كنند او را از سهم زكاة تا مال كتابت را ادا كند و گردن خود را از طوق بندگى مخلوق بيرون آورد و باين سبب اين خير را فك رقبه ميگويند و بوسيله اين خير از عقبه عقوبة ميتوان گذشت و مولى را جايز است كه اخذ صدقه واجبه كند براى‌