است مطلقا نزد بعضى و همه حرم نزد جمعى ديگر و اصحاب ما بر آنند كه اگر هدى براى حج است محل آن منى است و اگر براى عمره مفردة خروره چنان كه گذشت و اگر شعاير مناسك حج است پس مراد بمحل محل حج و عمره است كه آن طواف بيت عتيقست و منتهاى آن چه تحلل واقع شود بطواف و طواف مختص بيت است و اگر مراد بشعاير همه دينست پس محتمل آنست كه معنى اين باشد كه محل آن عباداتيست كه مختص است باحرام بيت عتيق و آن حج و عمره است در قصد بآن و صلواة است در توجه بآن و يا معنى آن كه جارى گردانيد عبادت را بر وفق مراد رب بيت عتيق و اين بعيد است جدا و در انوار گفته كه ثم براى تراخى است در وقت و ميتواند بود كه مراد تراخى در رتبه باشد يعنى مر شما راست در انعام منافع دنيويه تا وقت نحر و بعد از آن منافع دينيه كه اعظم از آنست‌ وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ و مر هر گروهى را كه از اهل اديان كه وقت نحر و بعد از آن منافع دينيه كه اعظم از آنست‌ وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ و مر هر گروهى را كه از اهل اديان كه پيش از شما بودند جَعَلْنا مَنْسَكاً گردانيديم محل عبادتى كه ذبح كنند در آن از براى تقرب بما يا قربانى را كه حلال بود مر ايشان را ذبح آن كردن و متقرب شدن بآن بما و بنا بر اين منسك ماخوذ است از نسيكه كه بمعنى ذبيحه است و يا معبدى را كه قصد كنند بآن و عبادت ما را بجا آورند در آن يا شريعتى كه بآن متعبد شوند لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ‌ تا ياد كنند نام خدا را عَلى‌ ما رَزَقَهُمْ‌ بر ذبح آنچه روزى داد مر ايشان را مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ‌ از بهيمه چهارپايان يعنى هر امتى را مقرر كرده بوديم كه قربانى كنند بنام ما يا هر كس را كه متدين گردانيده بوديم بنوع طاعتى و عبادتى تا ياد كنند و حمد و شكر ما بجا آرند بر آنچه روزى ايشان كرده بوديم از چهارپايان و بنا بر معنى اول كه اوضع و اشهر است تعليل وضع منسك به ذكر تنبيه است بر آن كه مقصود از مناسك حج ذكر معبود است و در آيه دلالتست بر آنكه واجبست كه قربان از نوع نعم باشد نه غير آن و آنكه ذبايح مختص باين امت نبوده و تسميه در ذبح در جميع اديان واجب بوده‌ فَإِلهُكُمْ‌ پس خداى شما اى آدميان‌ إِلهٌ واحِدٌ يك خدايست‌ فَلَهُ أَسْلِمُوا پس مر او را گردن نهيد و تقرب باو جوييد و يا ذكر را خالص سازيد بوى و قربان را بشرك مخلوط ميسازيد وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ‌ و بشارت ده اى محمد (ص) بانجاح و عيش مرغوب در دنيا و عقبى فروتنان و متواضعان را كه بذكر خدا آرميده و مطمئنند و آن ماخوذ است از خبت بمعنى اطمينان و يا مژده ده مخلصان را چه اجتناب از صفة ايشانست و گويند مخبتين كسانى‌اند كه ظلم نكنند و اگر بر ايشان ظلم كنند انتقام نكشند و مطمئن باشند تا روز رستخيز پس در صفات حميده ايشان ميفرمايد كه‌ الَّذِينَ‌ آنان كه‌ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ‌ چون ياد كرده شود خداى‌