تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٣٠٦ - سوره النور(٢٤) آيات ٤٠ تا ٤٩
ماند كه اصابت آن نقمة است و صرف آن نعمت يَكادُ سَنا بَرْقِهِ نزديكست روشنى برق آن يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ ببرد ديدها را يعنى از فرط روشنى و شدت لمعان نور باصره بينندگان را بربايد و اين قوىترين دليل است بر كمال قدرت كه شعله آتش از ميان ابر بيرون آيد يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ ميگرداند خدا شب و روز را برفتن و آمدن از پى يكديگر و يا بنقصان يكى و زيادتى ديگرى يا متغير ميگرداند احوال ليل و نهار را بحرارت و برودت و يا بنور و ظلمت و يا اعم از همه إِنَّ فِي ذلِكَ بدرستى كه در آنچه مذكور شد از امور متقدمه لَعِبْرَةً هر آينه اعتبارى و دلالتى است لِأُولِي الْأَبْصارِ مر خداوندان بصر و بصيرت را يعنى در آن دلالت ظاهره و حجت باهره است بر وجود صانع قديم و كمال قدرت و احاطه علم او و نفاد مشيه او و تنزه او از حاجت و آنچه مفضى بآنست مر كسى را كه رجوع به بصيرت خود كند ابو هريره از رسول (ص) روايت كرده كه حقتعالى ميفرمايد كه
يوذينى ابن آدم
فرزند آدم مرا ميرنجاند و روزگار را دشنام ميدهد و از غايت جهل نمىداند كه حوادث روزگار از من است
بيدى الامر اقلب الليل و النهار
همه امور بيد فرمان من است كه روز و شب را من گردش ميدهم و وقوع وقايع و سنوح سوانح بمشيت و اراده من است و حديث
لا تسبوا الدهر فان الدهر هو اللَّه
مصرح است بر اين و وَ اللَّهُ خَلَقَ و خدا بيافريد كُلَّ دَابَّةٍ هر جنبده كه بر زمينست مِنْ ماءٍ از آب كه جزء ماده او است يا از ابى مخصوص يعنى نطفه و اين بر سبيل تغليب است چه بعضى حيوانات از نطفه مخلوق نيستند و در تبيان از ابن عباس نقل كرده كه حق تعالى در مبدء خلقت جوهرى آفريد و نظر هيبت بر او افكند بگداخت و آب گشت بعضى از آن را بآتش تغليب فرمود و از آن جن بيافريد پس بر خيرا تغليب كرد بباد و از آن ملائكه آفريد پس تغليب نمود مقدارى را بخاك و از آن آدمى و ساير حيوانات را خلق كرده و اصل همه آبست و كريمه وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍ دال است بر اين و نزد بعضى من ماء متعلق است بدابة نه خلق يعنى خدا خلق فرمود هر جنبنده را كه از آبست و تنگير ماء در اين مقام و تعريف آن در آيه وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ بجهت آنست كه مراد از اين آيه آنست كه حقتعالى خلق هر دابه فرمود از نوعى از آب كه مختص بآن بود يا از آب مخصوص كه نطفه است و بعد از آن مخلوقات متنوعه از نطفه ايجاد فرمود چون بهايم و هوام و جن و انس و غيره و مانند اينست كريمه يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ و اما تعريف ماء در آيه وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ بجهت آنست كه مقصود از اين آنست كه همه اجناس حيوان از جنس آب مخلوق شدهاند چه آب اصل همه است و بدانكه چون اسم دابه شامل مميز و غير مميز بود تغليب مميز فرمود و