به راستى در اين‌جا دو راه ديگرى وجود دارد كه حقيقتا و مجازا اين مشكل را روشن مى‌سازد. قرآن كريم در اين مورد مى‌فرمايد: «وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً»[١]، و «وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»[٢].

و اگر ما به برخى از احكام ويژه توجّه كنيم، مى‌بينيم كه اهمّيّت واضحى به آن داده است كه هرچه بيشتر با انسانيّت و عقل مطابقت داشته باشد. بنابراين؛ انتظار مرگ تلخ و يا اجبار نيست، و آن تنها چيزى است كه مخالفت شرع در آن مورد جايز است، بلكه گاهى ما مى‌بينيم،[٣] بيمارى، پيرى و ضرورت‌هايى كه عمليّات نظامى و رنج‌هاى سفر آنها را واجب و فرض مى‌نمايد، تمام اين‌ها از جمله عواملى است كه ممكن است نوعى از كاستن و يا مدّت‌دار كردن و يا تعديل در ساختار عبادت دينى را فرض و لازم نمايد.

و اين‌جا مناسب است كه ما معنى و هدف اهتمام ورزيدن قرآن كريم را نسبت به تعديل يك تكليف را به‌تبع موضعى كه به آن مى‌انجامد، بيان كنيم.

و قبل از هرچيز توجّه داريم كه آن‌چه در ارتباط با حالاتى است كه در آن حالات تكليف در

[١] - نساء( ٤) آيه ٢٩: و خودكشى نكنيد كه خداوند به شما مهربان است.

[٢] - بقره( ٢) آيه ١٩٥: و خود را به دست خود به‌هلاكت نيفكنيد.

[٣] - ر ك: فصل اوّل، عنوان فرعى دوم، بخش سوم- خصايص تكليف اخلاقى- و ممكن است بعضى مثال‌ها را بر آن مطالب بيفزاييم، مانند معاف شدن از حج يا وظيفه سربازى براى كسى كه توانايى انجام آنها را ندارد، مانند وسيله سوارى يا توشه راه، دراين‌باره اين آيه را بخوانيد:« وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»- آل عمران/ ٩٧: و براى خدا بر مردم است كه آهنگ خانه( او) كنند آنها كه توانائى رفتن به سوى آن را دارند. و اين آيه:« لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى‌ وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَ لا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ»- توبه/ ٩١، ٩٢.

كسانى كه ضعيف و ناتوان هستند( بر اثر پيرى و يا نقص اعضا هم‌چون نابينايى)، هم‌چنين بيماران و آنها كه وسيله لازم براى شركت در ميدان جهاد در اختيار ندارند، بر آنها ايرادى نيست كه در اين برنامه واجب اسلامى شركت نكنند، اين در صورتى است كه آنها از هرگونه خيرخواهى مخلصانه درباره خدا و پيامبرش دريغ ندارند. براى نيكوكاران هيچ راه ملامت و سرزنش و مجازات و مؤاخذه وجود ندارد، خداوند غفور و رحيم است. هم‌چنين بر آن گروه ايراد نيست كه وقتى نزد تو آمدند كه مركبى براى شركت در ميدان جهاد در اختيارشان بگذارى، گفتى مركبى در اختيار ندارم كه شما را بر آن سوار كنم. ناچار از نزد تو خارج شدند، درحالى‌كه چشمانشان اشكبار بود و اين اشك به خاطر اندوهى بود كه از نداشتن وسيله براى انفاق در راه خدا سرچشمه مى‌گرفت.