آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٩٣ - ١ - ريشههاى تعهد و الزام اخلاقى

هَلُوعاً* إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً* وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً* إِلَّا الْمُصَلِّينَ»[١]. آرى، هلاك نمى‌شوند مگر كسانى كه: «لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ».[٢]

بنابراين انتخاب، كارى اختيارى، آزادانه و دنيوى است و نه امرى آسمانى. البتّه همه اين‌ها برمى‌گردد به اين‌كه ما نيكى را برگزينيم و يا براى ملكات والاى خود بدى را انتخاب كنيم؛ ملكاتى كه اصلاح آنها نفس را تزكيه مى‌كند و سهل‌انگارى و مهمل گذاشتن آنها، نفس را آلوده و تيره مى‌سازد: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها* وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها».[٣]

حقيقت اين است كه قرآن تنها بر ملكات عقلى بسنده نكرده، بلكه درعين‌حال عنايت فراوانى به بيدارسازى بالاترين و پاكيزه‌ترين مشاعر ما نموده است، و اين مشاعر را تحت مراقبت عقلمان به حركت واداشته است. بنابراين قرآن كريم همواره به ما توجّه دارد؛ بدين معنا كه به اين بخش تابناك عقل ما عنايت فرموده و توانايى درونى ما را ملهم داشته تا درك كند و در تشخيص كارهاى زيانبخش و سودمند قدرت عمل داشته باشد و ارزش‌هاى متفاوت را دريابد.

از مشاعر ارزشمندى كه قرآن كريم آن را در وجود ما برانگيخته است و براى مثال نام مى‌بريم‌[٤] يكى آن است كه به عنوان كمك و پشتيبان ساير واجبات اجتماعى‌مان- به معناى وسيع كلمه اجتماع- در قرآن آمده است و عبارت است از احساس برادرى انسانى: «يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى‌ وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا»[٥]؛ «اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ‌

[١] - معارج( ٧٠) آيات ١٩- ٢٢:« انسان حريص و كم‌طاقت آفريده شده است. هنگامى كه بدى به او برسد، بى‌تابى مى‌كند و هنگامى كه خوبى به او رسد، مانع ديگران مى‌شود، مگر نمازگزاران.»

[٢] - اعراف( ٧) آيه ١٧٩:« آنها قلب‌هايى دارند كه با آن درك و انديشه نمى‌كنند، چشم‌هاى روشن و حقيقت‌بين دارند، امّا با آن چهره حقايق را نمى‌نگرند،( و هم‌چون كران) با داشتن گوش سالم، سخنان حق را نمى‌شنوند».

[٣] - شمس( ٩١) آيات ٩- ١٠:« هركس نفس خود را تزكيه كرد، رستگار شده و آن‌كس كه نفس خود را با گناه آلوده ساخت، نوميد و محروم گشته است».

[٤] - براى كسب اطّلاعات بيشتر، به فصل« نظام توجيه قرآنى»( مبحث سوم از فصل ٣) مراجعه كنيد- م.

[٥] - حجرات( ٤٩) آيه ١٣:« اى مردم! ما شما را از يك مرد و زن آفريديم و شما را تيره‌ها و قبيله‌ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد».