امّا به خوبى و روشنى از ملاك‌هاى اخلاقى شمرده مى‌شود. زيرا جز فرمان عقل و رهبرى او، قاعده ديگرى كه زمامدارى رفتار و حركت انسان را به دست گيرد، وجود ندارد. بنابراين، تنها عقل است كه سيطره شرعى و قانونمند را دارد.

در اين زمينه‌ها مى‌توانيم با كانت هم‌عقيده شويم و بگوييم در آن واحد، هم قانونگذاريم و هم رعيّت، و تجربه اخلاقى در وقت پشيمانى، اين آميختگى و ارتباط را تأييد مى‌كند؛ زيرا وقتى در انجام وظيفه كوتاهى مى‌كنيم، احساس مى‌كنيم به جايى سقوط كرده‌ايم كه شايسته ما نبود و ضمنا اعتراف مى‌كنيم كه مخلوقى والا بوده‌ايم كه هم‌اكنون لغزيده‌ايم. همواره قرآن كريم اين احساس به كرامت اصلى را در ما بيدار مى‌كند و آن را اصالت مى‌دهد. قرآن تنها مقرّر نمى‌دارد كه خداوند انسان را كرامت بخشيده است و او را بر زمين و درياها سيطره و سلطنت داده است: «وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‌ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا»[١] و خداى سبحان به اين لطف بسنده نمى‌كند كه به فرشتگان دستور داد تا در برابر پدر ما سجده كنند: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا»[٢]، كه اين خود جايگاه والايى است. قرآن مجيد بيشتر جاها آن را خاطرنشان مى‌سازد، مانند اين آيه مباركه: «وَ لَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا»[٣]. تنها اين موارد هم نيست، بلكه اگر اين اشارات خارجى به كرامت انسانى را در يك‌سو قرار دهيم و در برابر ارزش اخلاقى بايستيم، اين مطلب به خوبى براى ما روشن مى‌شود كه قرآن به طبيعت انسانى با اين ديد نگاه نمى‌كند كه در اصل، شرور بوده و نيز با اين نظر نمى‌نگرد كه طبيعت انسان سخت فاسد است، بلكه برعكس مى‌فرمايد: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ»[٤] و پس از رهنمود دادن كسى را هلاك نمى‌كند، مگر منكران و كسانى را كه شعاير دينى خود را انجام نمى‌دهند: «ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ* إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ»[٥] و در آيه ديگر مى‌فرمايد: «إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ‌

[١] - اسراء( ١٧) آيه ٧٠:« ما آنها را بر بسيارى از مخلوقات خود برترى داديم.»

[٢] - بقره( ٢) آيه ٣٤:« به خاطر بياوريد هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم آدم را سجده كنيد، آنها سجده كردند.»

[٣] - اعراف( ٧) آيه ١١؛ نيز: حجر( ١٥) آيه ٢٩؛ طه( ٢٠) آيه ١١٦؛ ص( ٣٨) آيه ٧٢؛ ...« ما شما را آفريديم و سپس صورت‌بندى كرديم، بعد از آن به فرشتگان فرمان داديم، براى آدم( جدّ نخستين شما) سجده كنند، و سجده كردند.»

[٤] - تين( ٩٥) آيه ٤:« مسلّما ما انسان را در بهترين صورت و نظام آفريديم».

[٥] - تين( ٩٥)، آيات ٥- ٦:« سپس او را به پايين‌ترين مرحله بازگردانديم، مگر كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند.»