قاضى ابو بكر بن عربى مالكى (متوفّى سال ٥٤٢ ه)[١] در كتاب خود با همين عنوان؛ به نام «احكام القرآن» (نشر چاپخانه سعادت، قاهره ١٣٣١ ه) انجام داده و هم‌چنين نسبت به آن‌چه ملّا احمد جيون هندى حنفى (متوّفاى ١١٣٠ ه) در كتاب خود «التّفسيرات الأحمديّه فى بيان الآيات الشّرعيّه» (چاپ بمبئى، ١٣٢٧ ه) فراهم كرده است، هيچ كدام سبك و سياق لازم را دارا نيستند.

در اين كتاب‌ها، به اين مقدار بسنده نشده است كه ما نصوص و عبارات قرآنى را با محتواى اخلاقى محض مشاهده كنيم، بلكه به‌طور فوق العاده در ميان نصوص و عبارات، غرق در مطالبى شده است كه با موضوعات فقهى يا اصولى و يا كلامى و يا مباحث هستى و نظاير اين‌ها ارتباط دارد. و بلكه در نزد اين دو شخصيّت قاضى، به آياتى برخورد مى‌كنيم كه به مناسبت مسائلى ذكر شده است كه هيچ ارتباطى با مطالب فوق ندارد- مگر با توجيهى بسيار دور- و اين مسائل به طور بسيط و جداى از مناسبت با آيات ديگر، ذكر شده‌اند.

به‌هرحال، تمام مؤلّفان از جمله غزالى، به روش خود آيات قرآنى را به ترتيب سوره‌ها گردآورى كرده و از اين آيات برگزيده خود، بخشى را براى موادّ متفرقه و موارد مختلف بدون هيچگونه روح ارتباطى به كار برده‌اند و در اين كاربرد نيز هيچ رشته ارتباط فكريى به چشم نمى‌خورد. و به همين دليل، وقتى آن وحدت اوّليّه در مورد هيچ سوره‌اى وجود ندارد، نتوانسته‌اند كار خودشان را با فراهم آوردن يك وحدت منطقى- كه بين اجزاى برگزيده، رشته ارتباطى برقرار كند و يا يك روش كتاب‌نويسى براساس قاعده آموزشى باشد- تكميل كنند.

البتّه ما اين نظام منطقى را در آثار بعضى از دانشمندان شيعه- از قبيل شيخ احمد بن محمّد اردبيلى (متوفّاى سال ٩٩٣ ه) در كتابش «زبدة البيان فى آيات الاحكام»[٢] و شيخ احمد بن‌

[١] - ابو بكر بن عربى، محمّد بن عبد اللّه بن محمّد معافرى، اشبيلى مالكى، قاضى از جمله حافظان حديث، مردى از مشرق‌زمين، اديبى برجسته و در علوم دينى به مرتبه اجتهاد رسيده بود. وى كتابى در حديث، اصول، تفسير، ادب و تاريخ تأليف كرده بود و كرسى قضا را در شهر اشبيليه بر عهده داشت. سرانجام در نزديكى فارس درگذشت. و از جمله كتاب‌هاى مشهور وى: العواصم من القواصم، و عارضة الأحوذى فى شرح التّرمذى و احكام القرآن به زبان عربى است.

[٢] - احمد بن محمّد اردبيلى( مشهور به مقدّس اردبيلى- م) مردى فاضل از فقها و زهّاد اماميّه، منسوب به اردبيل از شهرهاى آذربايجان، در كربلا از دنيا رفته است. از جمله آثار وى: مجمع الفوائد و البرهان فى ارشاد الأذهان و زبدة البيان فى شرح آيات الأحكام مى‌باشد. اين كتاب- به‌طورى‌كه نويسنده به اختصار نقل كرده- عربى است. نگاه كنيد به شرح حال وى در كتاب الأعلام زركلى: ١/ ٢٣٤؛ كتاب ايضاح المكنون: ١/ ٥٩٧ و هدية العارفين: ١/ ١٤٧.