تمام خطوط سه‌گانه‌اى كه ما از زمين، ساختمان و ساكنان ترسيم كرديم، وضع آنها براساس اخلاقى و روحى است كه در پيش عرضه كرديم و در اين هنگام مقابل خود لوحى از قرآن را در مورد زندگى بهشتى به قدرى كه زبان مردم دنياى فانى و اسناد و مداركشان كشش دارد، ملاحظه مى‌كنيد.

علاوه بر اين‌كه، برخى از ملاحظاتى هست كه شايان ذكر است، پيش از آن‌كه ما مقام خوشبختان را ترك كنيم:

اوّلا: قرآن كريم به اين مقدار بسنده نكرده است كه تنها وسايل گوناگون اخلاقى و مادّى را كه در بهشت است، بشمارد، بلكه ثابت كرده است كه بين آنها تفاوت ارزشى وجود دارد، به گونه‌اى كه براى اشياء معنوى بالاترين مرتبه را نگاه مى‌دارد، و اعلام مى‌دارد كه بين تمام انواع نعمت‌هايى كه در بهشت مى‌دهند، يك نعمت است كه نمى‌شود ارزش آن را تعيين كرد و آن نعمت رضاى خداى متعال است: «وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ.»[١].

به راستى نعمت و لطف الهى به‌طور كلّى از ديدگاه قرآن كريم، بالاترين و ارزشمندترين هدف‌ها براى ايجاد شادى و فرح انسان است: «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا.»[٢]، «وَ رَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ.»[٣].

و اگر اين مثل عربى مى‌گويد: «اوّل همسايه، بعد خانه»[٤]، آيا اين تفكّر همان طرز فكرى نيست كه قرآن كريم به ما الهام مى‌كند- موقعى كه مى‌بينيم بين دو نوع خوشبختى را جمع مى‌كند كه به نفوس مطمئنّه وعده داده‌اند-

نخست ورود محترمانه اين نفوس در مجتمع الهى و سپس به طريق ديگرى در جاى ديگر

[١] - توبه( ٩) آيه ٧٢: و خشنودى خدا( كه نصيب اين مؤمنان راستين مى‌شود) از همه برتر و بزرگتر است.

[٢] - يونس( ١٠) آيه ٥٨: بگو اى پيامبر! اين مردم به فضل پروردگار و به رحمت بى‌پايان او( و اين كتاب آسمانى) بايد خشنود بشوند.

[٣] - زخرف( ٤٣)/ آيه ٣٢: و رحمت پروردگارت از تمام آن‌چه جمع‌آورى مى‌كنند( از مال و مقام)، برتر و بهتر است.

[٤] - اين ضرب المثل برگرفته از يكى از نامه‌هاى امير المؤمنين ٧ است، چنان‌كه در نهج البلاغه( نامه شماره ٣١) و در عيون الحكم و المواعظ، ص ٢٨٤ آمده است.