بلكه هم‌چنان پيچيده به حال خود مى‌ماند، و گويى حالتى است مابين دو حالت و درعين‌حال هردوى آن حالات است. و هرگز ما در قرآن كريم چيزى را بدين معنى نمى‌خوانيم: خداوند آن كار خيرى را كه انجام مى‌دهيد، مى‌بيند! و هرگز چنين چيزى را نمى‌خوانيم: برحذر باشيد از اين كه كار بد انجام دهيد! بلكه چنين مى‌خوانيم: واجب اين است و خداوند آن‌چه را انجام مى‌دهيد، مى‌بيند! در نظير اين آيه مباركه: «تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَ لَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ.»*[١].

و اين‌چنين آهنگ سخن به كلّى عوض مى‌شود، و جنبه مأنوس و خوشحال‌كننده آن به سنگينى تبديل مى‌شود، ولى نه آن‌كه سخت باشد، و چون دو طرف احتمال سهم مساوى را در ظاهر دارند، پس هردوى آن‌ها با يك رنگ مخالف و مستقلّ، دو جنبه طبيعت كلام را تشكيل مى‌دهند. و اين ارتباط دوسويه به وسيله نقشى كه دارد، تأثير انعكاس خود را در آميزش و تركيب مشاعر، خواهد يافت كه مخاطبان، در آن ميان تقسيم مى‌گردند، يا اين‌كه به نحو بهترى از ادراك و شعور مركّب نتيجه‌اى بين حماسه و ترس و مخلوطى از احترام و انقباض و نيز چيزهايى كه من نمى‌دانم، فراهم مى‌گردد.

ثالثا، موضع بنده فرمانبر از جهت مبدأ است، ولى چون وجود بعضى از شرايط ويژه گاهى بعضى از تغييرات را وارد مى‌سازد، در نتيجه آن آوا مى‌رود كه قاطع‌تر گردد.

حقيقت اين است كه موضوع تفسير هم‌چنان ثابت و غيرقابل تغيير مى‌ماند و با قالب و عبارتى خشك همانند مرحله قبلى موضع خود را حفظ مى‌كند، درحالى‌كه ما عبارت تكليف را مى‌بينيم كه به‌خصوص بر جنبه تحريم اصرار مى‌ورزد، گويى كه در آن‌جا عوامل محرّكى براى قانون‌شكنى وجود دارد. و در اين صورت بسيار طبيعى است كه هرچه بيشتر توجّه و هشدارى كه قانون را استحكام مى‌بخشد، روشن و واضح گردد، و در همان لحظه معنايش دگرگون شود، اگرنه مقدار توانمندى‌ها كه هم‌چنان در ضمن آن قاعده است، به همان نسبت كه از اوّل بود،

[١] - بقره( ٢) آيه ١٣٤، ٢٣٣، ٢٣٤، ٢٣٧، ٢٤٤، نساء/ ١، ٣٣، ٥٨، مائده/ ٧، ٨، انفال/ ٣٩، ٧٢، توبه/ ١٦، ١٠٥، هود/ ١٢٣، نور/ ٢٨، ٢٩، ٣٠، ٦٠، فرقان/ ٢٠، عنكبوت/ ٤٥، احزاب/ ٣٤، ٥٤، ٥٥، مجادله/ ٣، ١٣، حشر/ ١٨، منافقون/ ١١.(- ٣ الف و ٢٥ ب): آنها امّتى بودند كه در گذشته و اعمالشان مربوط به خودشان است، و اعمال شما نيز مربوط به خود شما است، و شما هرگز مسئول اعمال آنها نخواهيد بود.