عقيده مالك بهترين تفسير كه هميشه به آن استدلال مى‌نمايد و اين نوع از سوگندها را چنين تعريف مى‌كند: «قسم خوردن انسان براى چيزى كه يقين دارد، چنان است. سپس مى‌بيند آن‌طور نيست، سوگندى بيهوده و لغو است.»[١]

ما اكنون نمى‌خواهيم يكى از اين تعريف‌ها را برگزينيم، بلكه ما هردوى آنها را دو حالت ويژه‌اى در دايره قانون عام و گسترده‌اى نسبت به عدم مسئوليت مى‌دانيم. ولى اگر همين‌ها را با آيات و روايات مقايسه كنيم، خواهيم ديد كه تعريف اول به بهترين صورت با آيه شريفه سوره مائده توافق دارد. آن‌جا كه آيه مباركه سوگندهاى حقيقى را در برابر سوگندهاى مغلّظه قرار مى‌دهد: «لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ»[٢] درحالى‌كه در سوره بقره سوگند حقيقى را در برابر سوگندهايى قرار مى‌دهد كه شكستن آنها باعث زيان و ضرر عمدى مى‌گردد: «وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ»[٣]، و اين‌چنين از دو عبارت قرآنى استفاده مى‌شود كه عمل اراده آن است كه تنها نيت براساس آن منعقد شده باشد و همان است كه مسئوليت ما را درپى دارد.

جز اين‌كه اين صفت دومى را شايسته است كه مورد توجه قرار دهيم و بيشتر بررسى و تعريف كنيم. توضيح اين‌كه در اين‌جا نوعى از خطا و اشتباه وجود دارد كه روى موضوع فعاليت ما تأثيرگذار نيست، بلكه روى ارزش كار و محتواى اخلاقى آن تاثير دارد، زيرا گاهى شخص خطا مى‌كند، منتهى نه در عملى كه انجام مى‌دهد، بلكه در نظام؛ يعنى در رابطه عمل با قانون؛ بنابراين خطاى من نشأت گرفته از ناآگاهى من نيست، چون من موضع خودم را درك مى‌كنم و درعين‌حال نسبت به اصلى كه بايد اين موضع من در برابر آن تسليم باشد، آگاهى دارم. ولى تمام جريان اين است كه من همه‌چيز را از زاويه‌اى مى‌بينم كه رفتار مرا به‌گونه‌اى قرار مى‌دهد

[١] - ر. ك: الموطّأ مالك: ٢/ ٤٧٧، حديث ٩ وى نظرات ديگرى را از ابن عباس و مالك نقل كرده است؛ تفسير قرطبى: ٣/ ١٠٠، و رجوع كنيد درباره تمام اين بحث به: تفسير البحر المحيط: ٢/ ١٧٩.

[٢] - مائده( ٥) آيه ٨٩: خداوند شما را در برابر قسم‌هاى لغو مؤاخذه و مجازات نمى‌كند، ولى در برابر سوگندهايى كه گره آن را محكم كرده‌ايد، مؤاخذه مى‌كند و شما را موظّف به عمل كردن به آن مى‌سازد.

[٣] - بقره( ٢)/ آيه ٢٢٥: اما به آن‌چه دل‌هاى شما كسب كرده،( و سوگندهايى كه از روى اراده و اختيار ياد مى‌كنيد) شما را مؤاخذه مى‌كند.