و هم‌چنين نايب رئيس (اراده) به مناسبت يك عمل واحد، با دو امر مخالف در هرروز مواجه است: يكى آن‌كه خوددارى كند و ديگر آن‌كه عمل كند، پس تا چه اندازه اراده ما مصمّم باشد بر اجراى اين دو چيز در فرصت خاصّ خود، و بتواند خود را در خلال ماه به تمرين عادت دهد؟! پس چه‌قدر براى اراده جاى خوشبختى است!

هرچه طاعت شخص بيشتر باشد، مايل‌تر و مطيع‌تر مى‌شود، هم‌چنان‌كه اراده هرچه تمرين رهبرى كند، رهبريش كامل‌تر مى‌گردد. با اين همه؛ اين تمرين به آن خاطر نيست كه ما در كنار يك موضوع مادّى كه در اين راه به كار گرفته مى‌شود، متوقّف شويم كه هدف تمام رفتار ما همان است! زيرا كسى كه در خلال روزه‌داريش بر هر گناهى از گفتار يا رفتار روبياورد، از آن درس بهره‌اى نبرده است، چون بر خود گذشت‌ها و فداكارى‌هايى را تحميل كرده، بدون هيچ فايده‌اى، خوردن و آشاميدن را بر خود حرام كرده است، درحالى‌كه هدف‌هاى فرمان الهى را محقّق نساخته است، رسول خدا ٦ در روايتى كه ابو هريره از آن حضرت نقل كرده است، مى‌فرمايد:

«كسى كه سخن خلاف و عمل به آن را ترك نكند، خدا را نياز بر ترك خوردن و آشاميدن او نيست».[١]

به راستى ما نمى‌توانيم تنها براساس تعريفى كه اندكى قبل كرديم، نسبت به روش كلّى آموزش قرآنى به محتوا و هدف اخلاقى روزه برسيم، بلكه هدف و محتواى اصلى روزه در همان عبارتى آمده است كه به اين شعار دينى فرمان مى‌دهد، و آن عبارت قرآنى اين آيه است: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»[٢]، و رسول خدا ٦ مى‌فرمايد: «روزه‌دارى نيمى از پايدارى است.»[٣] و نيز مى‌فرمايد: «روزه سپرى است (در برابر

[١] - ر ك: صحيح بخارى: ٢/ ٦٧٣، حديث ١٨ و ٥/ ٣٢٥١، حديث ٥٧١٠؛ منتهى المطلب: ٢/ ٥٦٥؛ صحيح ابن حبان: ٨/ ٢٥٦، حديث ٣٤٨؛ سنن كبراى بيهقى: ٤/ ٢٧٠، حديث ٨٠٩٥؛ تذكرة الفقهاء: ٦/ ٣٢؛ سنن ابى داود: ٢/ ٣٠٧، حديث ٢٣٦٢؛ السّنن الكبرى: ٢/ ٢٣٨، حديث ٣٢٤٥؛ سنن ابن ماجه: ١/ ٥٣٩، حديث ١٦٨٩؛ مسند احمد: ٢/ ٤٥٢، حديث ٩٨٣٨؛ شعب الايمان: ٣/ ٣١٥، حديث ٣٦٤١؛ تفسير قرطبى: ٢/ ٢٧٣.

[٢] - بقره( ٢) آيه ١٨٣: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، روزه بر شما نوشته شده است، آن‌گونه كه بر امّت‌هايى كه قبل از شما بودند، نوشته شده بود، باشد كه شما پرهيزگار شويد.

[٣] - ر ك: شرح زرقانى: ٢/ ٢٠٤؛ البيان شهيد اوّل: ص ٢٢٢؛ مسكن الفؤاد: ص ٤٦؛ عوالى الّلئالى: ١/ ١١٥.