آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٧٤٣ - ٣ - تلاش و مدارا

بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها»[١]، «وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ»[٢]، بلكه قرآن كريم بيشتر اوقات انديشه‌هاى نيك و بد را تحت عنوان «معروف و منكر» قرار مى‌دهد.

جز اين‌كه مقياس حقيقى تفكّر مركّبى كه در اين‌جا مورد بحث ماست، امكان تحقّق ندارد، مگر از درون آن‌جا كه بايد به سنجيدن هركدام از ما به خودمان واگذار شود، و اين بدان معنا نيست كه هركدام از ما يك‌باره مقياس خودش را تعيين مى‌كند، بلكه مى‌بايست اين مقياس متنوّع باشد تا در برابر هر تجربه‌اى بين ارزش توان مجاز ما و اهميّت مشكلاتمان مقياسى باشد، بدون اين‌كه از جنبه توافق مجموع تكليف‌هايمان غافل بمانيم.

البتّه بدون ترديد گاهى سخن از اين مى‌رود كه انسان را يك ميل پنهانى در رهايى از وظيفه رهبرى مى‌كند و از اين روى‌كرد در قاعده عمومى استفاده مى‌كند تا آن را با حالت‌هاى نزديك نسبت به خود طبيعت ظاهرى تطبيق دهد و در اين حالت ما ظاهرها را نجات مى‌دهيم، بدون اين‌كه به حقّ خودش، بمانند اين دخل و تصرّف نائل گردد.

از بديهيّات است كه نمى‌شود از اخلاق سخن گفت، مگر به مقدارى كه شخص با خودش صداقت دارد و اين همان خويشتن‌دارى است كه قرآن كريم همواره به گوش ما مى‌رساند: «فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[٣]، «لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى‌ وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ»[٤].

و از نظر اصولى بطلان هر نوع بهانه‌اى را كه ريشه‌اى در صداقت ندارد، اثبات مى‌كند.

[١] - بقره( ٢) آيه ٢٣٣: و بر آن كسى كه فرزند براى او متولّد شده( پدر) لازم است، خوراك و پوشاك مادران را به‌طور شايسته بپردازد، هيچ‌كس موظّف نيست بيش از مقدار توانايى خود را انجام دهد.

[٢] - بقره( ٢) آيه ٢٣٦: در چنين حالى بايد آنها را( با هديه مناسبى) بهره‌مند سازيد؛ بر آن كسى كه توانائى دارد، به اندازه توانايى‌اش و بر آن كس كه تنگدست است، به اندازه خودش هديه شايسته‌اى لازم است.

[٣] - مائده( ٥) آيه ٣: كسانى به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشت‌هاى حرام شوند، درحالى‌كه تمايل به گناه نداشته باشند، خوردن آن بر آنها حلال است، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است.

[٤] - توبه( ٩) آيه ٩١: كسانى كه ضعيف و ناتوان هستند( بر اثر پيرى و يا نقص اعضاء) هم‌چنين بيماران و آنها كه وسيله لازم براى شركت در ميدان جهاد را در اختيار ندارند، بر آنها ايرادى نيست كه در اين برنامه واجب اسلامى شركت نكنند، اين در صورتى است كه آنها از هرگونه خيرخواهى مخلصانه درباره خدا و پيامبرش دريغ ندارند.