حقيقت مطلب آن است كه اين اصل جز نوعى از عدالت قانونى را بيان نمى‌كند كه مردم را از بيرون نگاه مى‌كند و به صورت موضوعى و سرشمارى- به پيروى از رفتار افراد متوسط مردم- درباره آنها حكم مى‌كند. ترديدى نيست كه براى حفظ نظام اجتماعى مفيد و لازم است كه از اين زاويه به امور نگاه كنيم. اگرنه، اين باب بسى گسترده‌تر نسبت به تمام مخالفت‌هاى قانون با برهان جهل به قانون است.

اما درباره آن‌چه به مسئوليت اخلاقى و دينى مربوط مى‌شود كه هم‌اكنون داريم بررسى مى‌كنيم، شايسته نيست كه چنين مسئوليتى وجود داشته باشد، مگر براساس واقعيّت وجدانمان با مراقبت از يك‌چيز و آن اين است كه اين وجدان از روى اختيار از راه هدايتى كه مى‌رفت، منحرف نشود، بلكه به هنگام نيز آهنگ جستجوى آن را بنمايد، خداى تعالى مى‌فرمايد: «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ»[١]

بنابراين در نظر ما اين كافى نيست كه قانون به آگاهى تمام مردم حمل شود و من هم به گونه‌اى باشم كه پذيراى آن گردم، بلكه سزاوار آن است كه من خود ضرورت ابلاغ قانون را به آگاهى خويش بيفزايم، چه اين آگاهى به وسيله تربيت يا انتشار و يا تصادفى و يا به جستن آن از راه كوشش و جستجوى خودم باشد. و در حقيقت ما ديده‌ايم كه قرآن كريم چگونه بر اثبات اين مطلب به عنوان يك حقيقت تاريخى- اگر به عنوان يك روش قانونى ثابت نباشد- پاى مى‌فشارد و تعليمات الهى كه روى خطابش به جوامع پيشين بوده، همواره به افراد موردنظر مى‌رسيد، پيش از آن‌كه آنان به مسئوليت خود ملزم گردند. خود اين حقيقت بايد مطابق تعليمات قرآنى باشد، كه البته چنان است، زيراكه قرآن مجيد مقرر فرموده است: «وَ أُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ»[٢]

و اين تمام مطلب نيست، بنابراين ما بايد فرض كنيم كه اين قاعده نسبت به همه مردم مقرر شده است و من هم آن را دريافت كرده‌ام، ولى هم‌اكنون در هنگام برخورد عملى، اين تعليم از ذهن من رفته و به‌طور كلى آن را فراموش كرده‌ام، بلكه من در يك حالتى قرار دارم كه امكان به‌

[١] - زخرف( ٤٣) آيه ٣٦: و هركس از ياد خدا روى‌گردان شود، شيطانى را به سراغ او مى‌فرستم، پس همواره قرين اوست.

[٢] - انعام( ٦) آيه ١٩: اين قرآن بر من وحى شده است، بدان جهت كه شما و تمام كسانى را كه سخنان من در طول تاريخ بشر و پهنه زمان و در تمام نقاط جهان به گوش آنها مى‌رسد، از مخالفت فرمان خدا بترسانم.