آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٢٩٣ - د - آزادى

الف- معتقدان بر اين‌كه قبلا در قضاى الهى گذشته است، اينان شاگردان ابو الحسن اشعرى (متوفّاى سال ٣٢٤ ه در بغداد). ب- مخالفان ايشان؛ پيروان ابو منصور ماتريدى از مردم بخارى (متوفّاى سال ٣٠٣ ه در سمرقند).

و اين‌چنين نظرات جديد به همان موضع اختلافى برگشت كه پيشينيان در پيرامون آن مجادله داشتند؛ پس از آن‌كه تنها آن را به ميدان عمل درونى محدود كردند، و در اين‌جا نيز تنها به دلايل قرآنى هيچ‌كدام از دو طرف بسنده نكرده‌اند. بنابراين مى‌بينيم قرآن كريم در برخى از موارد قدرت را به خود انسان- جهت تبديل به آدم بدكار يا نيكوكار- نسبت مى‌دهد، از طرفى در برخى از موارد كه ظاهر كلمات را در نظر مى‌گيريم، مى‌بينيم كه اراده ما را به‌طور كامل نظير قلب و هوش ما مى‌داند، بنابراين تمام اين‌ها چيزى جز ابزارى در دست خدا نيستند؛ نوعى از لجامى كه بدان وسيله هرطورى كه بخواهد ما را مى‌كشد، و در اين‌باره قول خداى تعالى را بخوان:

«كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ.»[١] و آيه: «فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ.»[٢] و آيه: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ.»[٣] و آيه: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ»[٤].

ترديدى نيست كه ما در اين زمينه جديد قصد تركيبى را نمى‌توانيم داشته باشيم، ولى خود قرآن كريم مبدأ اين تركيب را به ما پيشنهاد مى‌كند، آن‌گاه كه مى‌فرمايد: «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ.»[٥]، قرآن كريم درحالى‌كه مقرّر مى‌دارد؛ خداوند است كه حاكم بر اراده ماست، باوجوداين مجاز شمردن جانب ما را نيز ناديده نمى‌گيرد، زيراكه خداى متعال به‌طور مطلق از ابتدا آن كار را نمى‌كند، بلكه به صورت عمل مقابل عمل مى‌كند، به اين معنا كه گويى برخى چيزهايى را كه از جانب ماست، به ما بازمى‌گرداند. و در اين صورت فرقى نمى‌كند كه دل ما

[١] - انعام( ٦) آيه ١٠٨: ما اين‌چنين براى هر جمعيّتى عملشان را زينت داديم.

[٢] - انعام( ٦) آيه ١٢٥: هركس را خدا بخواهد هدايت كند، سينه‌اش را براى پذيرش حق گشاده مى‌سازد و آن‌كس را كه بخواهد گمراه سازد، سينه‌اش را آن‌چنان تنگ و محدود مى‌كند كه گويا مى‌خواهد به آسمان بالا رود.

[٣] - انسان- دهر( ٧٦) آيه ٣٠: و شما هيچ‌چيز را نمى‌خواهيد، مگر اين‌كه خدا بخواهد.

[٤] - انفال( ٨) آيه ٢٤: و بدانيد كه خداوند ميان انسان و قلب او حائل مى‌شود.

[٥] - رعد( ١٣) آيه ١١: خداوند سرنوشت هيچ قوم و ملّتى را تغيير نمى‌دهد، مگر اين‌كه آنها تغييراتى در خود ايجاد كنند.