آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٧٢٨ - ٢ - گوشهگيرى و معاشرت

ندارد و بر آزار ايشان شكيبا نيست».[١]

البتّه كارآزمودگان موثّق اين حديث را به خوبى درك كرده‌اند، اينك بعضى از گفته‌هاى آنان:

- جنيد مى‌گويد: «مشقّت‌هاى گوشه‌نشينى آسان‌تر از مداراى معاشرت است.»[٢]

- ذو النّون مصرى گويد: «كسى كه از مردم به خاطر خلوت رو نهان دارد، هم‌چون كسى نيست كه به خاطر خدا از ايشان رو پنهان كرده است».[٣]

- ابو على دقّاق مى‌گويد: «با مردم بپوش آن‌چه مى‌پوشند و بخور از آن‌چه مى‌خورند، ولى در نهان از ايشان جدا باش!»[٤]

از اين‌رو در تعريف عارف گفته‌اند: «كائن بائن»، يعنى عارف با خلق است در كارهاى عادى و معمولى، ولى در نهان و در فكر مرتبط با خدايش از مردم جداست.

تنها شكل گوشه‌گيرى كه امكان‌پذير، بلكه واجب است، آن عزلتى است كه سودمند و مرغوب است نسبت به همه مردم، زيراكه باعث ارزش‌هاى مثبت اساسى مى‌شود، عبارت از فاصله گرفتن جزئى از غوغاى دنيوى به مقدارى كه براى جمع كردن حواس و ژرف‌نگرى شاداب ضرورت دارد. و كسى در ارزش اين نوع از با خود بودن ترديدى ندارد كه آن تنها وسيله‌اى است كه مى‌تواند افكار ما را روشنى بخشد و ميزان مشاعر و حواس ما را بالا ببرد و تصميمات ما را قاطع نمايد و نماز ما را با ارزشى مطلق استوار سازد.

جز اين‌كه لزومى ندارد اين گوشه‌گيرى در خارج شهر سامان پذيرد و در برابر وظايف خانوادگى و اجتماعى ما قرار داده شود. بنابراين؛ به جاى اين‌كه به گسستن از ديگران بپردازيم، شايسته است كه به بازگشت به خودمان در خلال ساعات فراغتمان، به‌ويژه در اثناى شب اهتمام‌

[١] - ر ك: سنن ترمذى: ٤/ ٦٦٢، حديث ٢٥٠٧؛ مشكواة الأنوار ابو على طبرسى: ص ٣٣٨؛ تفسير قرطبى: ١٠/ ٣٦١؛ مسند حارث، زوايد هيثمى: ٢/ ٧٩٩، حديث ٨٠٩؛ كتاب الزّهد الكبير: ٢/ ١١٠، حديث ١٩٠؛ فيض القدير: ٦/ ٢٥٥؛ لمقصد الارشاد فى ذكر اصحاب احمد: ١/ ٣٣٣، حديث ٣٥٠.

[٢] - ر ك: فتح البارى؛ ابن حجر: ١١/ ٢٨٤.

[٣] - ر ك: ذيل تاريخ بغداد از ابن نجار بغدادى: ٥/ ١٣٦، ولى اين سخن به ابو بكر شبلى منسوب است.

[٤] - ر ك: رساله قشيريّه: ٢٢/ ١٣٩- ١٤٢.