آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٧٣٠ - ٣ - تلاش و مدارا

نيست بلكه اقتضاى حاكم جاى خودش را به نوعى از اجازه مى‌دهد تا اين‌كه به حدّ تحريم مى‌رسد؟

به راستى ما وقتى كه بر اين مسئله به دليل پاره‌اى از نصوص حكم كنيم، در آن صورت تلاش و مبارزه بايد هدفش رضاى خدا باشد و خود را فراموش كند، و در آيات آخر سوره حج فرمان‌هاى ذيل را مى‌خوانيم: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ»[١]، و در سوره آل عمران: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ»[٢] ولى آيات ديگرى در قرآن فراوان و احاديثى زياد در سنّت است كه بر محور امكانات انسانى ماست، و قرآن كريم نخستين گام را در اين راه، در اين آيه كريمه برداشته است: «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ»[٣] كه اندازه‌اى براى عمل تعيين مى‌كند، نه به آن نسبت كه خداوند به مقتضاى صفات خويش سزاوار آن است، بلكه نسبت به آن‌چه كه مردم توان رسيدن به آن را دارند، بنابراين خداى متعال درعين‌حال مردم را ملزم مى‌سازد كه تمام نيروهايشان را در راه رسيدن به بالاترين جايگاه به كار گيرند.

بنابراين؛ آيا در اين صورت اخلاق قرآنى به ما دستور مى‌دهد كه زندگيمان را نابود سازيم و به طريق ناروا آن را فدا كنيم؟

[١] - حج( ٢٢) آيه‌هاى ٧٧، ٧٨: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! ركوع كنيد و سجده به جا آوريد، و پروردگارتان را عبادت كنيد و كار نيك انجام دهيد تا رستگار شويد، و در راه خدا جهاد كنيد و حق جهادش را ادا نماييد.

نبايد فراموش كرد كه كلمات صراع)ettul ( و جهاد)tabmoc ( در عربى و فرانسه از الفاظى هستند كه بر جنس دلالت دارند و بر تلاش اخلاقى يا مادّى در تمام زمينه‌ها صادقند، علاوه بر آن‌كه سبك آيه هيچ اشاره‌اى به جنگ ندارد، پس معلوم مى‌شود كه اين آيات پيش از مشروعيّت نظام جنگ نازل شده است. و واقعيّت آن است كه اين سوره در مجموع به مرحله اوّل پيش از هجرت مربوط نمى‌شود، بلكه شامل برخى از استثناهاى مكّى نيز هست، طبق گفته ابن حزم در كتاب( ناسخ و منسوخ) خويش، البتّه آن‌چه را كه اندكى بر نيمه دومش مى‌افزايد، مربوط به مكّه است. در اين صورت اين نص، حامل صفتى ضرورى است كه به مناسبتى تلاش به معناى عام را يادآورى مى‌كند كه مورد بحث ما در اين‌جاست، همان‌طور كه پيامبر فرمود:« مجاهد كسى است كه جهاد با نفس كند.» ر ك: ترمذى: ٤/ ١٦٥، حديث ١٦٢١؛ تفسير قرطبى: ١٢/ ٩٩؛ مسند الشهاب: ١/ ١٣٩، حديث ١٨٢؛ نوادر الأصول فى احاديث الرسول: ٢/ ٢٣٤؛ الفردوس بمأثور الخطاب: ٤/ ٢٠٦، حديث ٦٦٢٩؛ تحفه احوذى: ٥/ ٢٠٦؛ فيض القدير: ٦/ ٢٦٢؛ كشف الخفاء: ٢/ ٢٦١، حديث ٢٢٧٢.

[٢] - آل عمران( ٣) آيه ١٠٢: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! آن‌گونه كه حقّ تقوا و پرهيزگارى است، از خدا بپرهيزيد.

[٣] - تغابن( ٦٤) آيه ١٦: هرقدر توان داريد، از خدا بپرهيزيد!