اين معنى كه عملى است از روى اراده نه فقط به خاطر صفات طبيعى نسبت به موضوعش، و تنها به اين خاطر كه نسبت به صفات اخلاقى به نحوى است كه قانونگذار آن را فهمانده است و بايد اين عمل از نظر فاعلش به‌گونه‌اى باشد كه اجازه داده‌اند و يا تحريم شده و يا مأمور به انجام آن است؛ و از آن جهت چنين است و هر نوع اختلاف‌نظر يا انحراف در قصد راجع به اين صفت يا آن صفت، عمل را از دايره پيوست به نص شرع بيرون مى‌كند، زيرا وقتى يك عمل حكمش در شرع مقرر شده، غير از آن عملى است كه اتفاق افتاده، پس براى عملى كه اتفاق افتاده عين آن حكم نخواهد بود، بنابراين در فرض ما پديده‌اى كه به‌طور حتم خطاست، ما با آن رابطه خوبى نداريم.

بر اين اساس موقعى كه بر اين مطلب پا مى‌فشاريم كه خطاى از اين قبيل ممكن نيست كه خطا به حساب آيد، پس ما كارى جز تفسير قول عام انجام نمى‌دهيم كه قرآن كريم خود مقرّر فرموده و مى‌گويد: «وَ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لكِنْ ما تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ»[١] و نيز اين آيه مباركه: «رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا»[٢]

با تفسير اين آيه كه اندكى پيش از اين گفتيم.

گاهى مى‌گويند: اگر نيّت و قصد آدمى اين‌قدر اهميت داشت و اگر مسئوليت اخلاقى همواره در ارتباط با اين نيت يا قصد است، بنابراين آيا چنين نتيجه‌گيرى نمى‌شود كه نيّت به نظر شما تمام اخلاقيّت است و يا به تعبير كانت: (تنها چيزى كه در عالم به ذات خود خير است، اراده پاكيزه است)؟

هيهات كه چنين باشد، نه به خاطر آن‌كه تناقض‌گويى است كه ما خير مطلق را در حالت شخصى مناسب با وجدان هر فرد قرار دهيم؛[٣] زيراكه نسبيّت وجودى براى اين حالت فردى بدون داشتن ارزش اخلاقى مطلق، تغيير نمى‌كند، بلكه آن‌چه ما را بر رد اين نظريه، وامى‌دارد، اوّلا؛ تهى بودن رفتار آدمى از هر ارزش خاصى است، وانگهى؛ علاوه بر اين‌ها كانت وقتى كه درباره ارزش نيّت در عمل بلندپروازى مى‌كند، در تناقضى مى‌افتد، و هرچيزى را تا وقتى كه‌

[١] - احزاب( ٣٣) آيه ٥: اما گناهى بر شما نيست در خطاهايى كه از شما سر مى‌زند، ولى آن‌چه را از روى عمد و اختيار مى‌گوييد.

( مورد حساب و مؤاخذه قرار مى‌گيرد.)

[٢] - بقره( ٢) آيه ٢٨٦: پروردگارا! اگر ما فراموش كرديم يا خطا نموديم، ما را مؤاخذه نكن.

[٣] - ر. ك:.٤٢ .p ,I .L ,elaroM al ,tenaJ luaP