واگذار شده است، خواهيم ديد. جز اين‌كه توجّه به اين مطلب دشوار نيست كه ببينيم اين قاعده همه مشكلات را حل نمى‌كند و به‌طور مطلق توان حلّ تمام مشكلات را ندارد، و اين درحالى است كه ما از دايره محدود به كم‌ترين حدّ مقبول تجاوز نكنيم.

و دوباره به همان مثال برمى‌گرديم تا بيابيم كه اين مسئله براى ما باقى است تا اشخاصى را برگزينيم كه به‌طور كامل اين حق را دارند كه ما به آنها كمك كنيم و راه و روشى كه به آن‌ها حقّشان را بپردازيم (به‌طور مثال: سرّى يا علنى) و هم‌چنين رعايت كيفيّت دادن اين حقوق، به‌ويژه در صورتى كه اين پرداخت عينى باشد به‌طور اختصار هرچه بيشتر در تجربه حسّى ژرف‌نگرى كنيم، مى‌بينيم كه جايگزينى همواره خودش را بر اختيار ما تحميل مى‌كند، بدون اين‌كه با آن همه ما را از وظيفه دقيقمان بيرون كند.

و سرانجام ما به مرحله سوم از تلاش مى‌رسيم و موقعى كه مى‌خواهيم مشكل اخلاقى را حل كنيم، در جلوى چشممان راه‌حل‌هاى زيادى تجسّم پيدا مى‌كند كه همه آن‌ها به‌طور مسلّم شايسته‌اند و غالبا اتّفاق مى‌افتد كه صلاحيّت همه آن‌ها در يك حد برابر نيست، برخى از آن‌ها شرايط اوليّه را براى يك انجام وظيفه به‌طور كامل دارند و برخى از آن‌ها از شايستگى بيشتر و يا كمتر برخوردارند. آيا جست‌وجوى از برترين، همان چيزى است كه تلاش سازنده در درجه سوم آن را به وجود مى‌آورد؟ و آيا اين بررسى نيز از امورى است كه اخلاق قرآنى بى‌كم و كاست در جستن آن پافشارى دارد؟ همان‌طورى كه در جست‌وجوى خير اصرار مى‌ورزد؟

از محالات است كه ما به اين پرسش پاسخ منفى دهيم، بنابراين قرآن در حقيقت علاقه‌مندان به اين نوع از تلاش را دعوت نموده و به ايشان توصيه مى‌كند و از آن جمله مى‌فرمايد: «فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»[١] و اين آيه: «وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ»[٢]، و «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ»[٣] و اين‌

[١] - زمر( ٣٩) آيه‌هاى ١٧، ١٨: پس بندگان مرا بشارت ده! همان كسانى كه سخنان را مى‌شنوند و از نيكوترين آنها پيروى مى‌كنند، آنها كسانى هستند كه خدا هدايتشان كرده و آنها خردمندانند.

[٢] - زمر( ٣٩) آيه ٥٥: و از بهترين دستوراتى كه از سوى پروردگارتان بر شما نازل شده، پيروى كنيد.

[٣] - مائده( ٥) آيه ٤٨: در نيكى‌ها بر يكديگر پيشى بگيريد!