آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٧٤٤ - ٣ - تلاش و مدارا

«بَلِ الْإِنْسانُ عَلى‌ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَوْ أَلْقى‌ مَعاذِيرَهُ»[١]

و نيز قرآن كريم سخن از خوددارى انسان از تلاش مى‌گويد، پيش از آن‌كه در عمل به يكى از مشكلات برخورد كند؛ نه با سوء نيّت، بلكه به نوعى از سهل‌انگارى و بى‌توجّهى. به اين ترتيب كه وى ابتدا تصوّر مى‌كند كه به مشكلاتى برخورد خواهد كرد و با خود مى‌گويد: هرگز اين كار را نمى‌كنم، مريض مى‌شوم! و هرگز اين كار را نمى‌كنم، مردم به من خرده مى‌گيرند! و هرگز چيزى به مستمندان نمى‌دهم!

من فردا به يقين خودم فقير مى‌شوم! درحالى‌كه تمام اين‌ها بيشتر اوقات چيزى جز اوهام محض نيست، و يا به اصطلاح قرآن كريم افكار شيطانى است، خداى متعال مى‌فرمايد: «الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلًا»[٢].

هرگز ... بنابراين؛ نبايد عقب‌گرد كنيم، مگر در برابر يك امر محالى كه جلو چشممان باشد و يا دست‌كم آن را به تجربه به‌طور كامل بشناسيم.

بايد هميشه با اراده بندگى و طاعت كار را آغاز كنيم و شروع به عمل كنيم تا آن‌جا كه كارى، مشقّت زياد داشتنش براى ما واضح باشد: «وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً»[٣]

البتّه گاهى به بن‌بستى مى‌رسيم كه تصوّر گذشتن و عبور از آن‌جا را نداريم، ولى خداوند خروج از آن را ساده مى‌كند و تجربه شخصيّت‌هاى بزرگ بهترين دليل بر اين مطلب است، و ما را همين‌قدر كافى است كه داستان حضرت ابراهيم ٧ و فرزندش اسماعيل ٧ را به خاطر آوريم:

«فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ»[٤]، و يا جريان مادر موسى ٧: «وَ أَوْحَيْنا إِلى‌ أُمِّ مُوسى‌ أَنْ أَرْضِعِيهِ‌

[١] - قيامت( ٧٥) آيه ١٤ و ١٥: بلكه انسان خودش از وضع خود آگاه است، هرچند( در ظاهر) براى خود عذرهايى بتراشد.

[٢] - بقره( ٢) آيه ٢٦٨: شيطان( به هنگام انفاق) به شما وعده فقر و تهى‌دستى مى‌دهد و او شما را وادار به معصيت و گناه مى‌كند، ولى خداوند به شما وعده آمرزش و فزونى مى‌دهد.

[٣] - نساء( ٤) آيه ٦٦: مسلّما اگر به آنها دستور مى‌داديم كه يكديگر را بكشيد و يا از وطن و خانه خود خارج شويد، تنها عدّه كمى از آنها آن را انجام مى‌دادند. اگر آنها اندرزهاى خدا و پيامبر ٦ و سلّم را بپذيرند، هم به سودشان است و هم باعث تقويت ايمان آنهاست.

[٤] - صافّات( ٣٧) آيه ١٠٣- ١٠٧: هنگامى كه هردو تسليم شدند و ابراهيم جبين او را بر خاك نهاد، او را ندا داديم كه اى ابراهيم!-- آن رؤيا را تحقّق بخشيدى! ما اين‌گونه نيكوكاران را جزا مى‌دهيم، اين مسلّما همان امتحان آشكار است، و ما ذبح عظيمى را فداى او كرديم.