آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٢١٨ - ١ - تحليل تفكر عام مسئوليت

قَوْلًا كَرِيماً. وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ.»[١]

جز اين‌كه اين حق را- چنان‌كه در قرآن آمده است- به‌طور سلطه محدود و مشروط در اندكى از موارد عطا مى‌كند. توضيح اين‌كه اين سلطه تنها متوقّف بر زمانى نيست كه پدر و مادر از ما چيزى را بخواهند و ما برايمان خود خيانت كنيم و يا مرتكب نوعى از ستم گرديم: «وَ إِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما»[٢]

بلكه وضعيت در صورتى كه پدر و مادر مرتكب ستمى شوند، فرق مى‌كند و در آن صورت بر فرزندان واجب است كه آنها را به واجب الهى دعوت كنند و در حدّ توانشان آنها را در برابر داورى نگه دارند. بايد در نظر داشت كه توجه مسلمان نسبت به احترام بر پدر و مادر بسيار مهم است و محبّت به آنان فوق العاده عميق، به‌ويژه‌[٣] در صورتى كه آنها نيز مسلمان باشند و همگى داراى يك دين بوده باشند، ولى (محبت به والدين بايد براى خدا و براى عدالت باشد، از اين‌رو) احترام حق و عدالت را بايد ترجيح دهد. با اين‌كه بنابر قانون ناپلئونى بر فرزند حرام است كه بر ضد پدر و مادرش در قضاياى مدنى يا جنايى‌[٤] شهادت دهد، قرآن كريم برعكس آن، مى‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلى‌ أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ»[٥] و هم‌چنين‌

[١] - اسراء( ١٧) آيه‌هاى ٢٣- ٢٤: و نسبت به پدر و مادر نيكى كنيد، هرگاه يكى از آن دو يا هردوى آنها نزد تو به سن پيرى و شكستگى برسند( آن‌چنان‌كه نيازمند مراقبت دائمى تو باشند، از هرگونه محبت دريغ مدار و كمترين اهانتى مكن، حتّى) سبك‌ترين تعبير، يعنى اف به آنها مگو و بر سر آنها فرياد مزن! با گفتار سنجيده و بزرگوارانه سخن بگو! و بال‌هاى تواضع و فروتنى را در برابرشان از محبّت و لطف فرود آور!

[٢] - عنكبوت( ٢٩) آيه ٨: و اگر پدر و مادر تلاش و كوشش كنند و به تو اصرار ورزند كه براى من شريكى قائل شوى، كه به آن علم ندارى، از آنها اطاعت مكن.

[٣] - گفتيم« لا سيّما» و نگفتيم« به‌خصوص» از آن جهت كه قرآن به ما مى‌آموزد كه اختلاف‌نظر دينى به‌طور مطلق فرزندان را معاف نمى‌كند، از اين‌كه با پدر و مادر به عدالت، احترام و محبت رفتار كنند، چنان‌كه در سوره لقمان/ ١٥ مى‌فرمايد:« وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً»، يعنى: با آن دو در دنيا به طرز شايسته‌اى رفتار كن! قرآن نخواسته است كه بدين وسيله تنها به پدر و مادر يك امتيازى بدهد، بلكه برعكس به ما مى‌آموزد كه نسبت به همه مردم با قطع‌نظر از عقايدشان بايد از عدالت و نيكوكارى ما برخوردار شوند:« لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ»، ممتحنه( ٦٠) آيه ٨: خدا شما را از نيكى كردن و رعايت عدالت نسبت به كسانى كه با شما در امر دين پيكار نكردند و شما را از خانه و ديارتان بيرون نساختند، نهى نمى‌كند.

[٤] - ر. ك:.٢١ ruT ,I ervil ,no ?elopaN edoC

[٥] - نساء( ٤) آيه ١٣٥: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، كاملا قيام به عدالت كنيد و فقط به خاطر خدا شهادت به حق دهيد اگرچه به-- زيان شخص شما يا پدر و مادر و يا نزديكان تمام شود.