واجب كرده است كه مردمان را به وسيله پيامبران كه واسطه بين او و مردمند، از وظايفشان آگاه سازد؟ و چرا آنان را تنها به روشنايى فطرتشان وانمى‌گذارد ... پاسخ همان است كه قرآن كريم بيان مى‌كند: «لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ»[١]

واقع مطلب اين است كه بيشتر مردم در صورت يكى از دو گروه رشد مى‌كنند: يا آنها مردان كارند و به لقمه زندگى روزانه سرگرم هستند و يا اين‌كه فارغ از همه‌جا بر محور لذت‌هايشان مى‌گردند. بنابراين آيا بيش از حد كمياب نيست، لحظه‌هايى كه براى اين گروه يا آن گروه خطور كند و در ذهنشان در آن لحظات بگذرد كه چشمانشان را به سمت آسمان كنند و يا به اطراف خودشان بچرخانند؟ چند نفر از ما از خودمان راجع به بهترين وسايل بيدارى روح و تغذيه دل پرسيده‌ايم، بگذريم از مشروع بودن آن وسايل يا نامشروعيت آنها؟ و اين هزاران مؤلفه از گرفتارى‌ها و سرگرمى‌هاى روزمرّه زندگى است كه ما را از اين امور آسمانى بازمى‌دارد، آيا اين‌ها خود براى ما بهانه‌اى نيست؟

البته كه اين برهان در صورتى بيشتر مورد قبول خواهد بود كه ما شاهد ضعف سيطره اخلاقيمان باشيم. و آيا عقايد ناهنجار و عادت‌هاى زشت موروثى، چيزى جز طبقات انباشته‌اى است كه جلوى چشمان ما را مى‌پوشاند و مانع ديد ما مى‌شود؟ .... پس به خاطر پيشگيرى از اين اختلاف درهم و آميخته است كه خداى سبحان اراده فرموده تا انوار فطرى ما را به وسيله انوار وحى منزل تقويت كند: «أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ»[٢]

حقيقت مطلب اين است كه خداى سبحان بر خود فرض كرده است تا مردم را پيش از آن كه مسئول قرار دهد، آنان را آگاه سازد، زيراكه در نظر خداوند عذاب كردن مردمان ناآگاه و غافل از وظايف، ظلم است، چون آنان نسبت به وظايفشان ناآگاه بوده‌اند: «ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ‌

[١] - نساء( ٤) آيه ١٦٥: تا اين‌كه اتمام حجّت بر آنها شود و بهانه‌اى نداشته باشند.

[٢] - اعراف( ٧) آيه‌هاى ١٧٢ و ١٧٣: كه در روز قيامت نگوييد ما از اين موضوع( توحيد و شناسايى خدا) غافل بوديم، يا نگوييد:

پدران ما پيش از ما بت‌پرست بودند و ما هم فرزندانى بعد از آن‌ها هستيم( چاره‌اى جز تبعيّت از آن‌ها نداشتيم) آيا ما را به گناه و افراد بيهوده‌كار مجازات مى‌كنى؟!