نيروى همراه: فطرت و شخص آدمى است، همان‌طورى كه جريان در هر عمل انسانى ديگر با اندازه‌هاى مختلف از همين قرار است، ولى آيا سزاوار نيست كه هرچه سهم فطرت افزون گردد، از اجر و ثواب شخص كاسته شود؟

سؤال اساسى همين است.

به راستى، قبل از هرچيز حالتى وجود دارد كه پاسخ سؤال را غيرممكن مى‌نمايد، و آن حالت مرد متوسّطى است كه به پيشرفتى نائل مى‌شود، و اين نرمش فطرى نسبت به وى يك عمل اكتسابى براى اراده به حساب مى‌آيد. اكنون بايد در برابر اين حالت بايستيم و بررسى كنيم.

آيا ما در حق عمل اخلاقى كه نسبتا آسان و ميسور گشته است ستم نكرده‌ايم، به اين معنى كه ذات يك تلاش را در بهترين نتايج آن انكار نموده‌ايم؟ ...

بارها گفته‌ايم كه هدف نهايى از درگيرى و كشمكش در خود آن نهفته نيست، بلكه در آن پيروزى است كه سرانجام پيدا مى‌شود. با اين همه سزاوار نيست كه اين پيروزى را بر يك معناى عرضى و يا تصادفى حمل كنند، زيرا هرگاه من براى بار اوّل در برابر فريبكارى مشخّصى مبارزه كنم و بتوانم از دست آن نجات يابم، اين مقدار به عنوان يك سبب، كافى نخواهد بود تا مرا پيروز بنامند، پس چه كسى مى‌داند كه من چه مى‌كردم، اگر تصادف در كنار اين عمل سهم كوچك يا بزرگى نمى‌داشت؟ ... در مثل گفته‌اند: «يك بلبل نمى‌تواند بهار درست كند».[١]

ترديدى نيست كه اين همان سببى است كه ارسطو بدان وسيله فضيلت را در گروهى از عادات قرار داده است. بنابراين؛ شرايط را بگذاريم تا دگرگون شود و فرصت را بگذاريم تا در اشكال مختلف ميسّر گردد، و چون بر پيروزى دست يافتيم، در آن صورت به خاطر آن پيروزى شگفته مى‌شويم، ولى اين شكفتگى نيز شكفتگى كاملى نيست.

توضيح اين‌كه، هرگاه من در هر مناسبتى سزاوارم كه به ذات منابع مقاومت متّكى باشم و با سختى‌ها مدارا كنم، تا براى خودم در راه و رفتارم مطابقت اخلاقى را تضمين نمايم، زيراكه من‌

[١] - اين ضرب المثل فرانسوى است:)spmetnirp el sap riaf en elled nonih enu (

مقصود از اين ضرب المثل آن است كه يك عمل مطلقا با ارزش نهادن انسان و حكم درباره آن بالا نمى‌رود، همان‌طورى كه وجود يك پرنده تنها از اين نوع نمى‌تواند مجوّز اين حكم باشد كه دنيا بهار است! به اين معنى كه ناگزير اعمال زيادى لازم است، همان‌طورى كه بلبلان زيادى براى مژده دادن به رسيدن بهار لازم است.-( مترجم عربى).