آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٢٣٠ - الف - طبيعت شخصى مسئوليت

شخصى به مقدار معينى در نافرمانى و تبهكار اعضاى گلّه سهيم هستند، زيرا آنها خود را داراى مسئوليت اضافى مى‌بينند كه نشأت گرفته از علاقه سببيّتى است كه نسبت به جرايم ديگران غير از جرايم خودشان را بر دوش مى‌كشند. بنابراين آنان از دو جهت مسئولند، به همين دليل از دو جهت گنهكارند. و گنهكارى كه مرتكب جرايم فراوانى مى‌شود، بديهى است كه نمى‌شود با او رفتارى كنند، شبيه رفتار كسى كه به جز يك گناه مرتكب نشده است، خداى تعالى مى‌فرمايد:

«الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ»[١]

و در مقابل هرچه كه از رابطه سببيّت يا واسطه‌گرى بين مسئولان زياد كم شود، مى‌بينيم مسئوليت به معناى دقيق كلمه فروكش مى‌كند و تفكيك مى‌شود، خداى تعالى مى‌فرمايد: «لَنا أَعْمالُنا وَ لَكُمْ أَعْمالُكُمْ»[٢] و «قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَ أَنَا بَرِي‌ءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ»[٣] و «قُلْ لا تُسْئَلُونَ‌

[١] - نحل( ١٦) آيه ٨٨: كسانى كه كافر شدند و مردم را از راه خدا بازداشتند، مجازاتى مافوق مجازات كفرشان بر آنها مى‌افزاييم، در برابر آنچه فساد مى‌كردند.

[٢] - شورا( ٤٢) آيه ١٥: نتيجه اعمال ما از آن ماست و اعمال شما از آن شما.

[٣] - هود( ١١) آيه ٣٥: بگو: اگر من آنها را از پيش خود ساخته و به دروغ به خدا نسبت داده‌ام، گناهش بر عهده من است، ولى من از گناهان شما بيزارم.