بنابراين؛ چگونه مى‌توانيم اين استثناهايى را كه به تزلزل و تفرقه اصل كلّى؛ اصل نيّت مى‌انجامد كه پيامبر خدا ٦ اعلان كرد كه هم‌چنان لازم است در هر عمل اخلاقى، تفسير كنيم؟

پيروان مذهب فقهى عراق براى صحّت اعتقاد خود دو توجيه آورده‌اند، ابتدا به آن تأويل شايع از حديث مربوط به نيّت پرداخته‌اند كه بطلان عمل همراه با نيّت نبودن تنها يكى از وجوه اين عبارت است. بنابراين؛ نيّت شرط ضرورى و لازم است، امّا نه براى وجود ذات عمل اخلاقى، يعنى صحّت عمل، بلكه شرط كمال و استيفاى ارزش كامل آن است. و هم‌چنان در برابر مخالفان عقيده‌شان مى‌گويند عمل واجبى با حضور قلب انجام نگرفته، بلكه به عنوان يك عمل معمولى صورت گرفته است، هرگز ارزش مثبتى ندارد و مستوجب هيچ نوع پاداشى نيست، ولى آن را به طور مطلق باطل و يا گناه نمى‌دانند و همين‌قدر كافى است كه صاحب آن عمل براى ابراء ذمّه‌

[١] - اتّفاق‌نظر دارند بر اين‌كه وقت وقوف در عرفه، روز نهم ماه ذيحجه است، ولى در شروع زمان وقوف و پايان آن در اين روز اختلاف دارند. ر ك: روضة البهيّه: ٢/ ٢٦٩؛ الفقه على المذاهب الأربعة: ١/ ٦٦١- ٦٦٤؛ المبسوط سرخسى: ٤/ ١١٤.

حنفى، شافعى و مالكى مى‌گويند: زمان وقوف از زوال روز نهم تا طلوع فجر روز دهم است، چنان‌كه در: مبسوط سرخسى ٤/ ٥٥؛ شرح السّنه بغوى: ٤/ ٣١٩ و ٤٠٩؛ المهذّب شيرازى: ١/ ٢٣٣؛ الحاوى الكبير: ٤/ ١٧٢؛ حلية العلماء: ٣/ ٣٣٧؛ فتح العزيز: ٧/ ٣٦٣؛ المجموع: ٨/ ١١١؛ المدونة الكبرى: ١/ ٤١٥؛ بداية المجتهد: ١/ ٣٤٨ آمده است.

حنابله مى‌گويند: از طلوع فجر روز نهم ذيحجه تا طلوع فجر روز دهم است، همان‌طورى كه در: المغنى: ٣/ ٤٣٣؛ الاقناع: ١/ ٣٨٧؛ الفتح الرّبانى: ١٢/ ١٢١؛ عمدة القارى: ١٠/ ٥، آمده است.

شيعه اماميّه مى‌گويند: از وقت زوال روز نهم تا غروب خورشيد براى شخص مختار و امّا براى مضطرّ تا طلوع فجر است، و مستحب است براى وقوف در عرفه غسل كنند، مثل غسل جمعه، و در عرفه هيچ عمل ديگرى جز حضور و وجود در هرجاى آن نيست، هرچند خواب و يا بيدار، سواره يا نشسته يا پياده در حال راه رفتن باشد: تذكره علّامه: ٨/ ١٨٦؛ روضة البهيّة: ٢/ ٢٦٩؛ التّهذيب: ٥/ ٢٨٩؛ الخلاف: ٢/ ٣٣٧؛ استبصار: ٢/ ٣٠١؛ المغنى: ٣/ ٤٣٦؛ المجموع: ٨/ ١١٠؛ الحاوى الكبير: ٤/ ١٧٣.