و اگر ما به گفته برخى از انديشمندان گوش فرادهيم، ديگر مطلقا هرگز فرصتى براى اراده آزاد انسانى به معناى صحيح آن نخواهد بود. شوپنهاور[ reuohnepohcS ]مى‌گويد: «افرادى از مردم پاك و افرادى پليد و ناپاكند، كه اينان مانند موجودات بردبار و نيز پلنگانى هستند كه گروه اول با ادراكات انسانى به دنيا مى‌آيند و گروه ديگر با احساسات خودخواهى. و علم اخلاق، اخلاق انسان‌ها را توصيف مى‌كند، همان‌طورى كه تاريخ طبيعى ويژگى‌هاى حيوانات را بيان مى‌كند.»

اسپينوزا[ azonipS ]بر اين عقيده است كه اعمال انسانيت، همانند تمام پديده‌هاى هستى نتيجه‌بخش است و طبق ضرورت قواعد منطقى استنباط مى‌شود، همان‌طورى كه وسيله قوانين منطقى از ذات مثلث اين نتيجه به دست مى‌آيد كه مجموع سه زاويه مثلث برابر دو قائمه است.

و هم‌چنين كانت، آزادى را باطل دانسته و بخشى از آن را براى حس اخلاقى به عنوان اصل مسلم شمرده است، نوعى از حتميّت و قطعيّت انسانى را به ما مى‌آموزد كه طبيعت مطلق و متافيزيكى انسانى آن را دگرگون نمى‌كند تا اين‌كه به قطعيت علمى مربوط شود، زيرا وى تاكيد مى‌كند كه اگر ما با تمام شرايط و سوابق كسى آشنا باشيم، به يقين آگاهى و اطّلاع از اعمال انسانى او خواهيم داشت، با همان دقتى كه بدان وسيله خورشيدگرفتگى را تعيين مى‌كنيم.

براساس اين سخن، جهت نجات آزادى و به همراه آن مسئوليت، هردو را به‌طور كلى از ميدان آزمايش و از عالم پديده‌ها درآورده و در عالم مجهولات زندانى مى‌كند! و آن را غيرقابل شناخت مى‌داند و اين سخن كانت برابر با انكار واقعيت ثابت آنها مى‌باشد، تا آن‌جا كه جز نام و نشانى كمرنگ و آرمانى مشتبه از آنها نماند!

هوم‌[ emuH ]هيچ ترديدى به خود راه نمى‌دهد در گفتن اين سخن با عبارتى روشن:

«احساس ما نسبت به آزادى چيزى جز توهّم نيست»

جز اين‌كه مسئوليت ما نسبت به تمام اعمال موردنظر- طبق عقيده طرفداران قبول آزادى- امرى است قطعى. به عقيده ايشان: اراده با آزادى دو كلمه مترادفند.[١] و به‌هرحال، اين دو طرز تفكر ميدان و مجال آزادى را به‌طور مشخص مى‌پوشانند. درحالى‌كه اين مطلب به‌

[١] - دكارت در پاسخ به اعتراضات سوم مى‌گويد: اراده و حريت جز يك‌چيز واحد نيستند.