است، بلكه درعين‌حال براى آن‌چه كه به حق مورد قبول عقل است، و آن‌چه از اين قبيل نمى‌باشد. بنابراين؛ آن‌چه مخالف نقل است، مخالف عقل نيز خواهد بود. و همان‌طورى كه ابن تيميه گفت: «هر گمراهى‌اى به يقين مخالفت با عقل است، همان‌طور كه مخالفت با شرع نيز هست.»[١]

به اين ترتيب؛ اين آيين دينى نيامده تا جاى اخلاق و يا ضدّ اخلاق را بگيرد، بلكه آمده است تا آن را فرض و واجب گرداند و همواره آن را مورد توجّه قرار دهد. و ما به‌واقع مقدار توجّه خاصّى را كه قرآن به اخلاق دارد، به خوبى ديديم، اوامر اخلاقى را اجرا مى‌كند و بر مطابقت آنها با عقل سخت پافشارى دارد و نيز مطابقت با حكمت، حقيقت، عدالت و استقامت از جنبه‌هاى ارزشى ديگر كه ساختار ذاتى وجدان اخلاقى از آنها فراهم مى‌آيد.

و ديديم چگونه قرآن كريم نتايجى را كه از ارتباط نفس با فضيلت پديد مى‌آيد و تأثير عمل آدمى روى دل و جان و نيز درباره اهمّيّت پشيمانى و توبه، مطالبى را مطرح مى‌سازد. و تمام اين‌ها به وجدان فردى مربوط مى‌شود.

جز اين‌كه انسان به عنوان يك موجود عاقل و درعين‌حال موجودى اجتماعى در معرض برخورد دو نيروى ظاهرى و باطنى است كه اوامر خويش را يا از هردوى آنها باهم دريافت مى‌كند و يا به‌طور متوالى؛ يكى پس از ديگرى ... و بر ما رواست كه بگوييم: بيشترين و مهم‌ترين غذاى روحى و ارزش‌هاى والا نسبت به هر انسانى كه در اجتماع زندگى مى‌كند، قبل از هرچيز از بيرون وارد وجود او مى‌شود، ولى او پس از اين‌كه درآن‌باره مى‌انديشد و بررسى مى‌كند، مختار است كه آن را به‌طور كامل تجسّم بخشد و يا اين‌كه آن را طرد كند و بهتر از آن را جايگزين سازد.

بنابراين؛ در مورد سيطره اخلاقى، كدام جنبه است كه به امّت اسلامى بازمى‌گردد؟

اين جنبه على‌رغم محدود بودنش، از مهم‌ترين جنبه‌هاست، زيرا حدود اين جنبه چيزى نيست، جز حدودى كه عدالت فطرى و قوانين عمومى عدالت كه از طرف خدا نازل شده، آنها را فرض و واجب نموده است. به راستى كه ما تنها به خاطر دوست داشتن جامعه و باهم بودن، اعتقاد به احترام و اطاعت از قانون را نداريم، درحالى‌كه آن يك قرار اجماعى براى هيئت‌

[١] - ر ك: منهاج السنّه: ١/ ٨١، اول عبارت چنين است:« و آنان در صفات و افعال خدا چيزهايى گفته‌اند كه بدعت و مخالف شرع است و هر بدعتى گمراهى است ...»- مترجم عربى.