مى‌برد، بر تمام اشياء يك‌جا و يا با صفت تقريبى حكم نمى‌كند، بلكه با ميزان دقيقى هر درجه‌اى از درجات عمل و تلاش ما را مى‌سنجد: «وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا.»[١]، حتّى اگر به مقدار اتمى باشد: «وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ.»[٢]، «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ.»[٣].

و هرگاه تلاش درونى تمام اجر و پاداش را فراگيرد، پس چه‌بسا ذرّاتى از عمل كه ضايع مى‌گردد!! و به‌راستى كه سزاوار است تا ما بگوييم كه لطف خدا به‌طور مطلق اين حق را دارد كه اين يا آن عمل را با لطف و احسان بيشتر بپذيرد و پاداشى بيشتر از آن‌چه سزاى ذات عمل است، مرحمت كند. و از اين‌جاست كه نيّت تا سطح عمل بالا مى‌رود، و تمام اين‌ها پس از آن است كه هركسى را برحسب اعمالش پاداش داده است. آرى، امّا با اين شرط كه به دنبال اين بالا رفتن تزلزلى در تمام نردبان پيدا نشود! آن ترقّى ناگزير حاصل مى‌شود و تمام مراتب بالا را مى‌بايست به ارتقاى بالاتر رسانده و به مراتب بيشتر از آن‌چه بوده، ارتقا دهد. و در اين صورت، جريان از يكى از دو احتمال هرگز تجاوز نمى‌كند: يا اين‌كه مقصود از نيّت مثبت است و بخشش الهى با عدالت پاك هماهنگ است، و يا اين‌كه نيّت باعث نتيجه تازه‌اى مى‌گردد، و در اين صورت نسبت مراعات مى‌شود و سلسله مراتب بار ديگر برقرار مى‌گردد.

پس از اين اصل عمومى، نصوص و روايات محدودى داريم كه به صراحت روى اين تفاوت در درجه بين نيّت مسلّم و قطعى و نيّت خفيف پافشارى دارد:

اوّلا- حديث قدسى است كه دو تن از بزرگان محدّثان قديم و موثّق‌ترين آنها نقل كرده‌اند، يعنى بخارى و مسلم، و آن حديثى است كه اثبات مى‌كند: حسنه‌اى كه اثرى درپى نداشته باشد، يك حسنه نوشته مى‌شود، درحالى‌كه اگر تحقّق يابد، ده حسنه به حساب مى‌آيد. رسول‌

[١] - احقاف( ٤٦) آيه ١٩: و براى هركدام از آنها درجاتى است، برطبق اعمالى كه انجام داده‌اند.

[٢] - يونس( ١٠) آيه ٦١: كوچك‌ترين چيزى در آسمان و زمين حتّى به اندازه سنگينى ذرّه بى‌مقدارى از ديدگاه علم پروردگار تو مخفى و پنهان نمى‌ماند( و نه كوچك‌تر از اين و نه بزرگ‌تر از اين، مگر اين‌كه همه اين‌ها در لوح محفوظ و كتاب آشكار علم خدا ثبت و ضبط است).

[٣] - زلزله( ٩٩) آيه ٧- ٨: پس هركس هم‌وزن ذرّه‌اى كار خير انجام دهد، آن را مى‌بيند و هركس هم‌وزن ذرّه‌اى كار بد كرده، آن را مى‌بيند.