است، عبارت ديگرى آن را به برخى از متكبران اختصاص مى‌دهد. و اين اشخاص- طبق گفته قرآن- مسئوليت كامل اعمال مخصوص خود را به دوش خواهند كشيد و در مسئوليت آن‌هايى كه گمراه ساخته‌اند، نيز شريك خواهند بود: «لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ»[١]

اگر آن‌ها مسئول جرايمى نيستند كه ديگران را بر آن جرايم دعوت كرده‌اند، پس معناى اين حرف كه آن‌ها مسئول اعمالى هستند كه مرتكب شده‌اند، چيست؟

و تكرار مى‌كنيم كه فداكارى‌هاى آنان نيز هرگز باعث بخشش خطاهايشان- كه تسليم گمراهى شده‌اند- نمى‌گردد. قرآن كريم در موارد بسيارى ما را بيم داده است كه سنگينى بار گناه پيروان، هرگز سبكتر نمى‌شود، و قرآن اين حقيقت را به شكل مناقشه‌اى نقل مى‌كند كه بين دو گروه از گنهكاران در روز قيامت نزاع درمى‌گيرد و اين مناقشه‌اى است كه ريشه و مبدأش و هم‌چنين حل اين مناقشه همواره ثابت و غيرقابل تغيير و ماندگار است: بنابراين ناتوانانى كه مى‌خواهند خود را از خطاهايشان تبرئه كنند، به گردن كسانى مى‌اندازند كه آنها را در گمراهى افكنده‌اند، درحالى‌كه اين گروه از آنها فاصله مى‌گيرند و مى‌خواهند خود را از گناه آنها تبرئه نمايند، و همواره مناقشه به وامدارى هردو طرف مى‌انجامد.[٢] ولى چوپانان علاوه بر رفتار

[١] - نحل( ١٦) آيه ٢٥: اين‌ها بايد روز رستاخيز هم بار گناهان خود را به‌طور كامل بر دوش بكشند و هم سهمى از گناهان كسانى را كه به خاطر جهل گمراه كرده‌اند.

[٢] - رجوع كنيد به: آيات ١٦٦ و ١٦٧ سوره بقره كه مى‌فرمايد:« در اين هنگام رهبران گمراه آنها دست رد به سينه آنان مى‌كوبند و از پيروان خود تبّرى مى‌جويند، و در همين حال عذاب الهى را با چشم خود مى‌بينند و دستشان از همه‌جا كوتاه مى‌شود،( براى تسلّى دل خود مى‌گويند:) اى كاش ما بار ديگر به دنيا بازگرديم تا از آنها تبّرى جوييم، همان‌گونه كه آنها امروز از ما تبرى جستند!( آرى) اين‌چنين خداوند اعمالشان را به صورت مايه حسرت به ايشان نشان مى‌دهد، و آنها هرگز از آتش دوزخ خارج نخواهند شد.»

و آيات ٣٨ و ٣٩ سوره اعراف كه مى‌گويد:« در روز رستاخيز خداوند به آنها مى‌گويد: در صف گروه‌هاى مشابه خود از جن و انس كه پيش از شما بودند، قرار گيريد و در آتش داخل شويد. هر دسته‌اى كه وارد دوزخ مى‌شوند، به ديگرى لعن و نفرين مى‌كند، هنگامى كه همگى با ذلت و خوارى در محيط شرربار دوزخ قرار مى‌گيرند( شكايت آن‌ها به پيشگاه پروردگار از يكديگر شروع مى‌شود)، نخست فريب‌خوردگان عرضه مى‌دارند: پروردگارا! اين اغواگران بودند كه ما را گمراه ساختند، خدايا عذاب و كيفر آنان را مضاعف گردان!( عجبا! خداوند در پاسخ آنها) مى‌فرمايد: براى هركدام( از شما) عذاب مضاعف است، ولى شما نمى‌دانيد.-- آنها به پيروان خود مى‌گويند: شما هيچ تفاوت و برترى بر ما نداريد، بنابراين شما هم در مقابل اعمالتان عذاب دردناك الهى را بچشيد!»

و آيات ٣١ و ٣٢ سوره سبأ:« كافران گفتند: ما هرگز به اين قرآن و كتاب‌هاى آسمانى ديگرى كه قبل از آن بوده، ايمان نخواهيم آورد، اگر ببينى هنگامى كه اين ستمگران در پيشگاه پروردگارشان( براى حساب) نگه داشته شده‌اند، درحالى‌كه هركدام گناه خود را به گردن ديگرى مى‌اندازد، مستضعفان به مستكبران مى‌گويند: اگر شما نبوديد ما مؤمن بوديم.( ولى مستكبران) در پاسخ به مستضعفان مى‌گويند: آيا ما شما را از راه هدايت بازداشتيم، بعد از اين‌كه هدايت به سراغ شما آمد، بلكه خود شما گنهكاريد.»

و آيات ٣٦- ٣٩ سوره زخرف:« و هركس از ياد خدا روى‌گردان شود، شيطانى را به سراغ او مى‌فرستيم، پس همواره قرين اوست، و آن شياطين اين گروه را از راه خدا بازمى‌دارند،( و چنان در نظر آن‌ها جلوه مى‌دهند) گمان مى‌كنند هدايت‌يافتگان حقيقى آن‌ها هستند، تا زمانى كه نزد ما حاضر مى‌شود، مى‌بيند( كه عامل همه بدبختى‌ها بوده) مى‌گويد: كاش ميان من و تو فاصله مشرق و مغرب بود! چه بد قرين و هم‌نشينى است! هرگز اين ندامت امروز به حال شما سودى ندارد، چرا كه شما ظلم كرديد، و در نتيجه همه در عذاب مشتركيد.