مسافرى كه از خوردنى‌هايى كه خداوند حلال فرموده است چيزى براى خوردن ندارد، مجاز است، بلكه بر او به خاطر حفظ جان، واجب است از هرچيزى كه شده، تغذيه كند و خود را از گرسنگى، به هلاكت نرساند: «فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[١]

گاهى معافيت، جزئى است، از قبيل نماز قصر در مدت سفر. خداوند مى‌فرمايد: «وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا.»[٢]

از آن جمله است نماز در ميدان جنگ كه ممكن است نماز را در حال راه رفتن و يا سوار بر اسب انجام داد. كه مى‌فرمايد: «فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً»[٣]

گاهى نيز اين راه خروج در حد تأخير وقت است، بنابراين بيماران و مسافران ملزم نيستند كه در وقت مقرر، روزه بگيرند، بلكه مى‌توانند در آينده، هر زمان كه توانستند روزه بگيرند: «وَ مَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى‌ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ»[٤]

نيز گاهى اين راه خروج جايگزين ساختن كارى آسان به جاى كارى دشوار است، بنابراين مسافرى كه براى تطهير، آب ندارد و هم‌چنين بيمارى كه توان استعمال آب را ندارد، بايد به جاى آنها به يك عمل نمادين بسنده كند كه عبارت است از تطهير با سنگ و يا شن پاكيزه و سپس تيمم با (خاك) با مسح دست بر صورت و دست‌هايش: «فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا»[٥]

شايان ذكر است كه عبارت قرآن كريم در بيشتر اين مثال‌ها جنبه سهولت و آسانى عمل را

[١] - مائده( ٥)/ آيه ٣:« كسانى كه به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشت‌هاى حرام شوند، در صورتى كه تمايل به گناه نداشته باشند، خوردن آن براى آنها حلال است، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است.»

[٢] - نساء( ٤)/ آيه ١٠١:« هنگامى كه مسافرت كنيد، مانعى ندارد كه نماز را كوتاه كنيد، اگر از خطرات كافران بترسيد، زيرا كافران دشمن آشكار شمايند.» البته ترديدى نيست كه نماز مسافر ارتباطى به حالت ترس ندارد.( م)

[٣] - بقره( ٢)/ آيه ٢٣٩:« و اگر به( خاطر جنگ يا خطر ديگرى) بترسيد، بايد( نماز را) در حال پياده يا سواره انجام دهيد.»

[٤] - بقره( ٢)، آيه ١٨٥:« آن‌هايى كه بيمار و يا مسافرند، روزهاى ديگر را به جاى آن، بايد روزه بگيرند.»

[٥] - مائده( ٥)/ آيه ٦:« دسترسى به آب نداريد، با خاك پاك تيمم كنيد.»