آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٤٠٧ - ب - جنبههاى شرايط محيطى و موضع انسان

آنها سخن بگوييم.

باوجوداين، چيزى نيست كه خواننده قرآن را، درحالى‌كه مى‌كوشد، تا افكارى كه قرآن كريم بر آنها مشتمل است، بفهمد، مانع از اثرپذيرى وى گردد، اوّلا به پيروى از حالاتى كه اين افكار بازگوكننده آنهاست و ثانيا به پيروى از احساسات رقيق و بالاخره از نوع راه و روش و سلوك وى. و نيز در صرف هشدارى كه به وجود پاداش مشخّصى، راهنمايى مى‌كند، فرصت‌هايى خواهد يافت كه توجّهات فراوانى با ارزش‌هاى متفاوت آميخته با تهديد به عذاب پيدا كند.

اكنون كه به اين بخش معتدل و ميانه (از بحث اخلاق) رسيديم، تدريجا تمام اين مراتب به هم پيوسته را بدون هيچ نوع گسستگى در شكل مستمر آنها مرور خواهيم كرد.

با اين همه، تمام همّ خود را صرف خواهيم كرد تا چهار مرحله اصولى را در آن ترسيم كنيم، كه با مواضع گوناگونى- كه وجود آنها را در نزد اشخاصى فرض مى‌كنيم كه اين كلمات متوجّه آنهاست- توافق دارد:

اوّلا- موضع پذيرش روشن و هم‌سوى با جريان و نظام، باوجود اين‌كه اين موضع شايستگى براى مراتب و درجات مختلف را نيز دارد، و آن موضعى است كه با سخن لطيف و تحريك‌كننده، علاقه‌مند به بيان اين اراده پاكى است كه امكان دارد در جايگاه هستى خودنمايى كند، بدون كمترين اشاره به هر نوع ضعف ممكنى. جز اين‌كه مدام توجّه ما را به حضور خدا و علم محيط او گوشزد مى‌كند: «وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ.»[١]، «الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ.»[٢]. چرا؟ و براى چه؟ ...

راز مطلب اين‌جاست كه مؤمن صادق در اين طرز تفكّر چيزى را مى‌يابد كه او را به راستى و تلاش هرچه بيشتر و تقويت تاب و توانش و ترقّى دادن خويش و چندين برابر نمودن كشش‌

[١] - بقره( ٢) آيه ٢١٥: و هر كار خيرى انجام مى‌دهيد، خداوند از آن آگاه است.

[٢] - شعراء( ٢٦) آيه ٢١٨، بقره/ ٢١٥، ٢٥٦، ٢٧١، آل عمران/ ٩٢، نساء/ ٣٥، ١٢٧، ١٢٨، طور/ ٤٨(- ٢ الف و ٧ ب): همان خدايى كه تو را به هنگامى كه برمى‌خيزى، مى‌بيند.