گوشت نمى‌خوريم، و بعضى مى‌گفتند: در بستر نمى‌خوابيم! (به اطّلاع پيامبر ٦ رساندند) حمد و ثناى خدا را گفت و فرمود: «مردمانى كه چنين و چنان مى‌گويند، اهميّتى ندارند، ولى من نماز مى‌خوانم، مى‌خوابم، روزه مى‌گيرم، افطار مى‌كنم، ازدواج مى‌كنم، پس هركه از سنّت من رو گرداند، از من نيست.»[١]

دومين روى‌داد كه نمونه ديگرى از هدايت رسول خدا ٦ را به ما مى‌دهد، از ابن عبّاس نقل شده، مى‌گويد: در آن ميان كه رسول خدا ٦ سخنرانى مى‌كرد، ناگاه چشم آن حضرت به مردى افتاد كه سرپا ايستاده بود، پرسيد: اين مرد كيست؟ گفتند: او ابو اسرائيل است، نذر كرده سرپا بايستد و ننشيند و زير سايه نباشد و حرف نزند و روزه‌دار باشد! پيامبر ٦ فرمود: «به او بگوييد: بايد حرف بزند، و بايد از سايه استفاده كند، و بنشيند و روزه‌اش را پايان برد».[٢]

آيا به اين ترتيب بداهت ندارد كه، تلاش جسمى در اسلام امكان ندارد كه ارزشى جداى از آن‌چه اسلام مقرّر كرده، داشته باشد؟

از اين‌رو، موقعى كه جريان برعكس باشد، يعنى وقتى كه انجام تكليف جز با تحمّل مقدارى از مشقّت بدنى امكان‌پذير نباشد، قرآن و حديث تلاشى را در جست‌وجوى تلاشمان به اين شكل‌هاى مختلف محدود نمى‌كند:

- تلاش به خاطر معاش: «فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ»[٣]، «فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ‌

[١] - ر ك: صحيح مسلم: ٢/ ١٠٢٠، حديث ١٤٠١؛ شرائع الإسلام: ٢/ ٤٩٢؛ المهذب البارع: ٣/ ١٥٣؛ صحيح بخارى: ٥/ ١٩٤٩، حديث ٤٧٧٦؛ جامع المقاصد: ١٢/ ٩؛ صحيح ابن حبّان: ١/ ١٩٠، حديث ١٤؛ المسند المستخرج على صحيح مسلم:

٤/ ٦٤، حديث: ٣٢٣٨؛ سنن دارمى: ٢/ ١٧٩، حديث ٢١٦٩؛ سنن نسائى: ٦/ ٦٠، حديث ٣٢١٧؛ وسائل الشّيعه: ٢٠/ ١٠٧، المصنف عبد الرزاق: ٦/ ١٦٧، حديث ١٠٣٧٤؛ مسند احمد: ٢/ ١٥٨.

[٢] - ر ك: صحيح بخارى: ٦/ ٢٤٦٥، حديث ٣٦٢٦. اين عبارتى كه از صحيح بخارى نقل كرديم، با عبارت اصل:« مروه» متفاوت است، و آن‌چه ما نقل كرديم، درست بود-( مترجم عربى). و ر ك: سنن كبراى بيهقى: ١٠/ ٧٥؛ منتهى المطلب: ٢/ ٦٣٩؛ سنن دارقطنى: ٤/ ١٦٠؛ حديث ٧؛ المهذّب البارع: ٤/ ١٣٥؛ سنن ابى داود: ٣/ ٢٣٥، حديث ٣٣٠٠؛ كشف اللّثام فاضل هندى:

٢/ ٢٣٣؛ موطاء مالك: ٢/ ٤٧٥، حديث ١٠١٢؛ مستدرك الوسائل: ١٦/ ٩٢؛ عوالى الّلئالى: ٢/ ٣١٢؛ المعجم الكبير:

١١/ ٣٢٠، حديث ١١٨٧١؛ المحلّى ابن حزم: ٨/ ٤؛ المدوّنة الكبرى: ٣/ ١١٣؛ نيل الأوطار: ٩/ ١٤١؛ الاحكام ابن حزم:

٥/ ٢٠.

[٣] - جمعه( ٦٢) آيه ١٠: در زمين پراكنده شويد!