بلكه وجدانى جامع دو شرط است كه هرگز در خارج آن دو شرط باهم جمع نمى‌شوند، اوّلا از امتياز تعليمات مثبت كه در آن وظايف مشخص شده و در حدّ لازم و كافى درجه‌بندى شده است، برخوردار، و علاوه بر اين در برابر يك واقعيت زنده قرار گرفته و در بالاترين حد، زير نظر و مورد توجه است.

خلاصه آن‌كه آن وجدان مؤمن است و از ويژگى‌هاى چنين وجدانى خودآگاهى و آمادگى براى نصيحت‌پذيرى و داشتن يك شخصيت قانونمند است، بنابراين او اجازه ندارد كه در برابر اعتباراتى سر فرود آورد كه مى‌داند از نظر بنيانگذار شريعت نامشروع است، مگر كم‌خردى باشد كه به خودش خيانت كند!

از جهت روشن شدن مطلب، مثالى مى‌آوريم: خداى سبحان چيزى به اين مضمون به ما مى‌فرمايد: اين كار غير حرام را انجام بده، و آن كار را نكن، مگر اين‌كه مجبور باشى و از روى ضرورت انجام دهى! و آن‌گاه ما را در برابر انگيزه‌هاى خفى كه ممكن است ما را زير پوشش ضرورت دروغين بر مخالفت امر الهى وادار كند، حفاظت مى‌كند: «فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.»[١]

آيا من در اين شرايط مى‌توانم خويشتن‌دارى كنم و خود را به عنوان يك عمل حرام مخالف محض قرار دهم؟ يا نه، وقتى كه كمترين ترسى را از باب اكراه و اجبار ببينم، درحالى‌كه يقين دارم اين از آن مواردى نيست كه خداى سبحان با اين عبارات منظور فرموده است (به جا آورم)؟

ترديدى نيست كه خداى متعال همواره در حالات شبهه به صراحت امرى را بر ما واجب نمى‌گرداند و نيز به ما آن را وحى هم نمى‌كند. بنابراين انجام دادن و هم انجام ندادن هردو راه پيش روى ما است و همواره فرصت‌هايى جهت ارتكاب خطايى در تفسير و يا تعريف عمل را داريم.

و اين احتمالات نتيجه طبيعى دو نوع شرايط انسانى و آزادى اوست كه در چنين شرايطى بر

[١] - مائده( ٥)/ آيه ٣. كسانى كه به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشت‌هاى حرام شوند، درحالى‌كه تمايل به گناه نداشته باشند، خوردن آن براى آنها حلال است، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است.