آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٧٢٩ - ٣ - تلاش و مدارا

بيشترى بورزيم و مقصود قرآن مجيد از اين آيه شريفه نيز همان است: «إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا»[١]

علاوه بر آن؛ ما به خوبى مى‌دانيم كه اين نمونه از گوشه‌گيرى جزئى و ناپيوسته روش رسول خدا ٦ بود، پيش از آن‌كه به عالميان مبعوث گردد، و از آن زمان همواره رسول خدا ٦ اين عزلت را به وقت ديگرى به‌ويژه خلال دهه آخر رمضان تغيير داد، اگرچه در خانه‌اش و يا در جوار خانه ميان مسجد النّبى بود.

البتّه بسيارى از صحابه در اين اعتكاف به آن حضرت اقتدا كردند و هم‌چنان برخى از مسلمانان صالح تا به امروز هم به ايشان در اين عمل اقتدا مى‌كنند.

٣- تلاش و مدارا

بحث و گفت‌وگوى دو مسئله قبلى به ما اين اجازه را داد كه افق تشريع قرآنى را مورد مطالعه قرار دهيم، بنابراين تلاش مادّى افزون بر تلاش اخلاقى نيست، زيراكه در نظر اسلام ارزشى براى آن به‌جز ارزش متناسب با خيرى كه شرع به عنوان هدف براى آن مقرّر كرده، چيز ديگرى نيست. و در اين‌جا نصّى وجود ندارد كه از ما بخواهد تا به سراغ مشقّت‌ها برويم، درحالى كه اقتضاى موضع يا تكليف چنان نيست. امّا موقعى كه قضيه برعكس است، يعنى بار زندگى عادى سنگينى دارد، هيچ‌چيزى وجود ندارد كه به ما اجازه دهد تا از آن وضع نجات پيدا كنيم.

بنابراين؛ در اين‌جا دو امر متفاوتى وجود دارد كه هردو برابرند: تعصّب كوركورانه و تعبّد جاهلانه با تنگ‌نظرى.

پس ما بايد به آن حالتى برسيم كه به مقتضاى آن حالت محقّق شدن خير اخلاقى- به معناى وسيع كلمه- وارد در توان ما مى‌گردد، در آن صورت بر ما لازم است كه راجع به اهمّيّت اين اقتضا از خودمان بپرسيم كه آيا اين اقتضاى حالت، تمام توان ما را مى‌طلبد و يا اين‌كه حدّ مشخصى دارد كه در آن‌جا متوقّف مى‌شود، و هرگاه از آن حد تجاوز كند، تلاش تكليف اصلى، لازمه كمال (مطابق آن‌چه در بررسى مراتب تلاش سازنده گفتيم) مى‌گردد، و تنها اين هم‌

[١] - مزّمّل( ٧٣) آيه ٦: مسلّما نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و بااستقامت‌تر است.